Мактабдан ташқаридаги дарс: уйга вазифа болалар руҳиятини бузадими?

Яқинда таътил. Фарзандингиз мактабдан чарчаб қайтгач, яна дарс қилишдек азобга дуч келади. Дунёнинг кўплаб давлатларида уйга вазифадан аллақачон воз кечган. Нима учун уй вазифаси болалар учун зарарли бўлиши мумкинлиги ҳақида ҳеч ўйлаб кўрганмисиз?

Болаликдан ўсмирлик давригача болалар билим тўплайдилар, ўрганадилар. Бу билимларни мустаҳкамлаш учун ўқитувчилар уй вазифасини топширадилар. Бу уларга материални ўзлаштиришга ёрдам беради, ўзини тута билиш қобилиятларини ривожлантиради, қийинчиликларни енгишни ўргатади ва қизиқишларини уйғотади. Кўпчилик болалар мактабдан кейин уй вазифасини бажаришни ёқтирмайди. Бу лойиҳаларни тайёрлаш, машқлар бажариш, мавзуларни қайта айтиб бериш ёки дарсдан ташқари машғулотларда қатнашишни англатади.

Чарчоққа қарши ташаббус

Ўқув йили давомида камида бир марта уй вазифасини тайёрламай, танаффус қилиш истаги бутун дунё бўйлаб яшовчи болалар орасида кенг тарқалган. Бу ғайриоддий байрам мактабдан кейин яна бир дунё мисолларни ечиш ёки шеърларни ёдлаш ўрнига севимли машғулот билан шуғулланиш, дўстлар билан учрашиш учун имконият беради.

Шу боис 6 май — Уйга вазифа берилмайдиган кун сифатида нишонланади ҳатто. 2000 йилда америкалик эр-хотин педагоглар Томас ва Рут Рой ўқувчилар вақти-вақти билан мактаб дарсларига алоқадор бўлмаган қизиқишларга эътибор қаратиш ва бошқа машғулотларга вақт ажратиши учун бу кунни жорий этишган.

Бундан ташқари, байрам ўқитувчиларга дафтарлар ёки қоғозлар уюмидан танаффус қилиб, дам олиш вақти келганини эслатади. Уй вазифасини бажариш таълим жараёнининг самарадорлигини оширади. Шунинг учун кўплаб мамлакатларда бу амалиёт давлат ва хусусий мактабларда мавжуд. Бироқ, уй вазифаси боланинг барча бўш вақтини эгалламаслиги керак.

Ўзбекистонда ҳолат қандай?

Ўзбекистонда уйга вазифа бериш ва текшириш орқали нималарга эришиш назарда тутилган. Самарқанд шаҳар мактабгача ва мактаб таълими бўлимининг ижтимоий тармоқдаги саҳифасида шундай дейилади:
Одатда ўқувчилар мактаб дарсларидан кейин уйга берилган вазифаларни бажаришни хоҳламайди. Аммо ўқитувчи ўқувчини уйга вазифаларни бажаришга ундаш орқали ўқувчида қуйидаги хусусиятларни шакллантириши мумкин.

• Масъулият ва интизомни шакллантириш. Уй вазифаси мустақил равишда ишларни бажариш одатини шакллантиришга ёрдам беради. Шунингдек, ўқувчини келажакда мустақил ва масъулиятли бўлишга ўргатиш учун яхши имкониятдир.
• Муаммоларни қандай ҳал қилишни ўргатиш. Уй вазифаси ўқувчиларга амалий ечимларни топиш ва уларни ҳал қилиш орқали муаммоларни ечиш имконини беради. Агар улар буни уддалай олмасалар, улар ҳаракат қилишда давом этадилар ва ҳал қилмагунча тўхтамайдилар
• Ўз-ўзини ўрганиш учун қулай муҳит яратиш. Чунки болалар ўзларини доимий ўқитувчи кузатиб тургандек ҳис қилмайди. Бу ўқувчиларга мустақил ўқиш ва ўз вақтларини бошқаришни ўрганиш, шунингдек ўқишда яхшироқ бўлишлари учун кўрсатмаларга амал қилиш имконини беради.
• Ота-оналар ва болалар ўртасидаги мулоқотни рағбатлантириш. Чунки болалар вазифаларни ўзлаштиришда қийинчиликларга дуч келса ота - оналаридан ёрдам сўрайди. Бу орқали ота - оналар ҳам фарзандлари нималарни ўрганаётганлигини назорат қилади.

Хорижий давлатлар тажрибаси

Исроил, Япония ва Франциядаги бошланғич мактаб ўқувчиларига уй вазифаси берилмайди. Норвегияда эса уй вазифаси ҳар қандай ёшдаги болаларга берилмайди. Брукингс институти томонидан ўтказилган тадқиқотга кўра, америкалик мактаб ўқувчиларининг тахминан 25 фоизига уй вазифаси умуман берилмайди.
Япония ва Жанубий Кореяда аксинча. Болаларга кўпроқ уй вазифаси беришга ҳаракат қилишади. Бу мамлакатларда ўқувчилар дам олиш кунлари ва ҳатто таътил пайтларида ҳам қўшимча уй вазифаси олиш учун мактабга боришлари мумкин.

Хитойда эса ўқувчиларга ортиқча уй вазифаси бериш яқиндан бошлаб тақиқланди. ХХР Таълим вазирлиги буни ўқувчиларнинг жисмоний ва руҳий саломатлигини мустаҳкамлашга қаратилган янги чоралар сифатида қабул қилди. Хитой мактабларида ортиқча уй вазифалари бериш кенг тарқалган. Бу ўқувчиларда уйқусизлик, хавотир ва депрессияга сабаб бўлмоқда. Янги чоралар имтиҳонлар сонини чеклашни ва танаффус вақти боланинг ташқарига чиқишига тўсқинлик қилмасликни ҳам ўз ичига олади.

10 дақиқалик қоида

Дюк университети психологи ва неврологи профессор Ҳаррис М.Купер таълим жараёнининг ушбу муҳим таркибий қисмига «ўн дақиқалик қоида»ни қўллашни таклиф қилди. Ушбу қоидага кўра, уй вазифаси вақти синф даражасига қараб белгиланиши керак. Масалан, 1-синф ўқувчиси уйда уй вазифасига 10 дақиқа, 4-синф ўқувчиси эса 40 дақиқа сарфлаши керак. Купер ва унинг ҳамкасбларининг фикрига кўра, ушбу вақт чегараларидан ташқари бажарилган уй вазифалари фойда бермайди.

Дюк университети олимларининг фикрига кўра, уй вазифаси учун кунига 90 дақиқа ажратиш ўрта мактаб ўқувчиларининг ўқув натижаларини яхшилаш учун энг мақбулдир. Умуман олганда, бу жараён мактаб ўқувчилари учун 1,5-2 соатдан ошмаслиги керак.

Болаларга эркинлик беринг

Тадқиқотчилар, шунингдек, уй вазифалари ҳар бир ўқувчининг қобилиятига мослаштирилиши керак, деб ҳисоблашади. Психологлар уй вазифасини жазо эмас, балки билимларни мустаҳкамлаш воситаси сифатида кўришади. Асосий мақсад — бола ва ота-онани қийнаш эмас, мустақилликни ривожлантириш. Мувозанатни сақлаш, ортиқча толиқишнинг олдини олиш, хотиржам оҳангни сақлаб қолиш, вазифани бажариш масъулиятини эса аста-секин ўқувчининг ўзига юклаб, фақат зарур бўлгандагина ёрдам бериш муҳимдир.

Психологларнинг асосий тавсиялари:

Назорат эмас, мустақиллик: Ота-она ёрдам бериши керак, лекин топшириқларни боланинг «ўрнига» бажармаслиги лозим.
Режим ва вақт: Дарсларни боланинг биологик ритмларини ҳисобга олган ҳолда, бутун оқшомга чўзиб юбормасдан тайёрлаган маъқул.
Хотиржамлик: Бақириш ва стресс ўрганиш жараёнини тўхтатиб қўяди. Энг муҳими — идеал баҳолар эмас, балки конструктив мулоқот ва қўллаб-қувватлаш.
Шахсий хатолар: Бола сабаб-оқибат боғлиқлигини тушуниши учун ўз хатоларидан хулоса чиқаришни ўрганиши керак.
Дам олиш муҳимроқ: Уй вазифалари ҳаддан ташқари кўп бўлиши ҳам зарарли. Ёзги таътил яқинлашмоқда, болани ҳордиқдан маҳрум қилмаслик учун ёзги вазифалар мажбурий эмас, балки тавсиявий характерда бўлиши керак.

Уй вазифаси билан боғлиқ муаммоларнинг сабаблари:

Мотивациянинг йўқлиги: Бола бу нима учун кераклигини тушунмайди.
Чарчоқ: Жисмоний ёки ҳиссий зўриқиш.
Омадсизликдан қўрқиш: Хато қилиб қўйишдан чўчиш.
Тайм-менежмент кўникмасининг йўқлиги: Вақтни тўғри режалаштира олмаслик.

Агар уй вазифасини бажариш жараёни мунтазам кўз ёшлар ва хархашаларга сабаб бўлаётган бўлса, мутахассислар болани ҳар қандай қиймат эвазига ишлашга мажбур қилмасликни тавсия этади. Бунинг ўрнига ёндашувни қайта кўриб чиқиш, фан ўқитувчиси билан гаплашиш зарур.

Уйга вазифасиз кун эса #NoHomeworkDay ҳештеги билан интернетда пост жойлаштириш билан нишонланади одатда.

Ҳар йили шу куни интернетда уй вазифаси берилиши керакми, берилса қанча ҳажмда бўлиши керак, мактаб таътилларида бола тўлиқ дам олиши керакми ёки уй вазифаларини ҳам бажариши керакми, деган қизғин мунозаралар авж олади.

Катталар одатда бу ва бошқа саволларга жавоб излашади. Бошқа томондан, болалар байрамни нишонлаш учун шунчаки мактаб ишларидан танаффус қилишади.