Олтин. Бу Ўзбекистоннинг энг асосий экспорт маҳсулоти ҳамда миллиардлаб доллар даромад келтирувчи ноёб металл. Сўнгги бир йилда унинг нархи 50 фоиздан кўпроққа ошиб, 4000 долларлик маррани забт этди. Натижада мамлакатнинг олтин-валюта захиралари ҳам ўсиб, тарихда илк бор 60 миллиард доллардан ортди. Бу 2025 йил бошига нисбатан 20 миллиард долларга кўпдир. Бошқача айтганда, ташқи омиллар сабаб Ўзбекистон ҳеч қандай харажат қилмай, 44 та Airbus А380 самолётини сотиб олишга етадиган ёки Қирғизистон ялпи ички маҳсулотига тенг бўлган қўшимча даромадни қўлга киритди.
Ўзбекистон тўққиз ойда рекорд даражада 9,9 млрд долларлик олтин сотди. Шундай қилиб, бу сўнгги йилларда йўл қўйилган иқтисодий хато ва камчиликлар оқибатларини “ювиб ташлаш”, самарасиз лойиҳалардан келган зарарни бартараф этиш учун ёрдам беради. Қолаверса, маҳаллий иқтисодни давлат харажатлари механизми орқали қўллаб-қувватлашга хизмат қилади.
Аммо масаланинг кўп ҳам эътибор берилмаётган хатарли томони бор. Бу олтин билан боғлиқ. Яъни давлат табиий ресурслар сотишдан келган даромадга ўрганиб, ўзининг асл бойлиги ҳисобланган инсон капиталига эътиборни сусайтириши, кичик ва ўрта бизнесни ўз ҳолига ташлаб қўйиши мумкин. Қолаверса, вақт ўтиши билан олтин нархи кескин қуламаслигига ҳеч қандай кафолат йўқ. Бу эса мамлакат иқтисоди учун оғриқли зарба бўлади.
Олтин нархи нега ошди
Дональд Трамп ўзининг башорат қилиб бўлмас қарорлари билан машҳур. У президентликнинг иккинчи муддатига киришганидан сўнг Оқ уйнинг сиёсий йўналишини ўзгартириб юборди. АҚШ президенти томонидан жорий этилган бож тарифлари, Хитой билан савдо уруши ҳамда Яқин Шарқдаги воқеалар глобализмга жиддий зарба бериб, долларнинг мавқеини туширди. Бунга дунёнинг турли қисмларида давом этаётган қуролли можаролар ҳам ўз ҳиссасини қўшди.
Натижада йирик сармоядорлар, шунингдек қудратли давлатларнинг марказий банклари ўз активларини сақлаш учун хавфсиз восита излай бошлади. Бу ролга табиийки минг йилликлар синовидан ўтган олтин мос келади. Ўзбекистон мана шу бозорнинг йирик ўйинчиларидан бири. Кетма-кет бир неча йилдан буён биз энг кўп олтин сотган давлатлардан бири бўлиб келяпмиз. 2025-йилнинг 9 ойи ҳолатига кўра, рақамлар қарийб 10 миллиард долларни ташкил этади. Бу эса умумий экспортимизнинг учдан бири дегани. Хўш, олтин мамлакат иқтисоди учун нимани англатади? Биргина маҳсулотга бу қадар боғланиб қолишнинг қандай хатарлари бор?
Абдулла Абдуқодиров, иқтисодиёт фанлари доктори:
Олтин нархининг ошиши, умуман олганда, Ўзбекистон учун жуда катта имконият. Яхшиямки, шу олтин бор экан, биз ташқи савдодаги дефицитни қоплашга ва бунинг ортидан бюджет дефицитини қоплашга олтин сотувидан келиб тушадиган маблағларни йўналтириш эвазига эришяпмиз. Ва бу жорий тўлов балансида ҳам жуда катта позитив рол ўйнаяпти. 2023-йилда жорий тўлов балансида дефицит жуда ҳам катта бўлган, 7,8 миллиард долларгача чиқиб кетган. Бугунги кунда бу жорий тўлов балансида дефицит деярли йўқ. Энди бу жорий тўлов балансининг позитив бўлишига, иккинчи ҳисобдан, бизнинг ватандошларимиздан юборилаётган пуллар ҳам жуда катта хизмат қиляпти. Тўққиз ойда 14 миллиард доллардан ортиқ пул ватандошларимиздан Ўзбекистонга келган.
Лекин умуман олганда, бизнинг экспортимиз кўпроқ олтинга таяниб қоляпти. Яъни товар ва маҳсулотларни ишлаб чиқариш ёки хизматлар экспортига эмас. Иккинчиси, олтин сотишдан тушган маблағларни бюджет харажатларимизни қоплашга қаратилиши ҳам жуда катта рол ўйнаб боряпти. Ва учинчиси, энг ёмони, олтинни сотишдан келиб тушадиган долларлар мамлакатдаги сўм массасига қарши туриб, доллар курси борган сари ўзбек сўмига нисбатан тушиб боряпти. Бу алмашув курсига бевосита таъсир кўрсатиб, экспорт имкониятларини жуда ҳам кескин ёмонлаштиради. Чунки экспортёрлар сотган маҳсулотига сўм миқдорида борган сари камроқ маблағ оладилар. Иккинчи ҳисобдан, импортёрлар учун бу жуда ҳам яхши. Чунки улар, арзонроққа импорт олиб кира оладилар. Яъни ўзбек сўмининг кучайиши импорт оқимининг ортишига олиб келади.
Бир оз олдин таъкидланганидек, Ўзбекистон олтин бозорининг энг йирик ўйинчиларидан бири. Мамлакат 2016-йили 86 тонна олтин қазиб чиқарган бўлса, 2025 йил якунлари бўйича бу кўрсаткич 118 тоннага етиши кутилмоқда. Ушбу қимматбаҳо металл нархи 4300 ва 3900 доллар оралиғида ўйнаётганини инобатга олсак, 4000 долларни ўртача нарх сифатда қабул қилиш мумкин. Агар 118 тонна олтинни шу нархда ҳисобласак, гап 15 миллиард доллар ҳақида кетаётгани маълум бўлади. Аммо бу пулларнинг барчаси ҳам бюджетга келиб тушмайди. Бир қисми таннархга кетади, яна бир қисми эса дивидендлар учун ишлатилади. Қолаверса, яна қанчадир миқдорда олтин захирага олинади.
Абдулла Абдуқодиров, иқтисодиёт фанлари доктори:
Олтин сотишдан тушган маблағлар бюджет харажатларини қоплашга қаратилади. Бу қисман ташқи қарзни ёпишга ҳам қаратилган бўлади. Чунки бугунги кунда, агар умумий ташқи қарз миқдори, айтайлик, 72,2 миллиард доллар бўлса, шундан давлат қарзи 40 миллиардга яқинини ташкил қилади. Агар давлат қарзининг нархи, айтайлик, 3 фоиз деганимизда ҳам, демак йилига тахминан 1,2 миллиард фоизларни ёпиш учун кетади. Бу фоизининг ўзи. Энди танасини ҳам оламиз. Агар бу қарзлар ўртача 10 йиллик деб билсак, бир йилда 40 миллиарддан 4 миллиардини қайтаришимиз керак бўлади. Демак, фоизининг ўзига 1,2 миллиард, танасига, айтайлик, 4 миллиард, умуман олганда 5,2 миллиард харажат бор. Балки бундан камроқдир, мен тахминан айтяпман.
Жаҳон бозорида олтин нархининг ошиши билан Ўзбекистон давлат бюджетига дивидендлар, ресурс солиқлари, фойда солиғи ва бошқа турдаги тушумлар сезиларли даражада ортган. Рақамлар тилида айтганда, якунланаётган йилда умумий қозонимизга солиқлардан ташқари 81,6 трлн сўмлик тушум бўлиши кутилмоқда. Бу ўтган йилдагига нисбатан 22,7 трлн сўмга ёки 38,6 фоизга кўп демакдир.
Бу мавзу ҳақида гапирар эканмиз, Жек ва Ловия пояси фильмидаги олтин тухум қўювчи ғоз эсга тушади. Ўзбекистон мисолида эса, бу Навоий кон-металлургия комбинатидир. Дунёнинг энг йирик иккита олтин конидан бирига эгалик қиладиган акциядорлик жамияти, том маънода, Яратганнинг неъмати ҳисобланади. 2026-йилги прогнозларга кўра, комбинатнинг бюджетдаги улуши 20,2 фоизга етиб, қарийб 75 трлн сўмни ташкил этиши кутилмоқда.
Бу аллақачон харажатларда акс эта бошлаган. Марказий банк хабарига кўра, давлат 2025-йилнинг тўққиз ойи давомида бутун йилга мўлжалланган харажатлар режасини 90,4 фоизга бажарган. Ҳолбуки, ўтган йилнинг мос даврида бу кўрсаткич 78,1 фоизини ташкил қилган эди. Бундан келиб чиқадики, ҳукумат иқтисодий фаолликни рағбатлантириш учун кўпроқ пул сарфлай бошлаган.
Лекин бу масаланинг ҳам ўзига хос томони бор. Олтиннинг беқарор нархлари макроиқтисодий хавфларни келтириб чиқаради. Яъни давлат ҳозир катта харажатларга ўрганиб қолса ва кейинчалик нархлар қуласа, ҳукумат ўз мажбуриятларини бажариш учун қатор йўналишларнинг чўнтагини бўш қолдиришга мажбур бўлади. Қолаверса, иқтисодиётга катта миқдордаги пулнинг бирданига оқиб кириши инфляцияни кучайтиради.
Абдулла Абдуқодиров, иқтисодиёт фанлари доктори:
Олтин мамлакатга юқори даромад олиб келиши, қатор иқтисодий тебранишлардан ишончли муҳофаза қилиши мумкин. Аммо хом ашё сотишга боғланиб қолган иқтисод қудратли бўлмайди. Қолаверса, олтин иқтисодий қиймат яратиш, иш ўринлари ташкил этишда кичик ва ўрта бизнес билан рақобатлаша олмайди. Шу боис ер ости бойликлари асосий даромад манбаи эмас, балки ёрдамчи восита сифатида кўриш керак. Яъни ундан инсон капиталини ривожлантириш учун сармоя сифатида фойдаланиш лозим.Албатта, бу ҳисоблар давлат бюджетини ҳисоблашда биринчи навбатдаги аҳамиятга эга. Олтиннинг нархи қандай бўлиши, инфляция, ялпи ички маҳсулот ҳажми, яъни макроиқтисодий кўрсаткичлар биринчи навбатда инобатга олинади. Айниқса, саноатнинг ўсиши, қишлоқ хўжалигининг ўсиши, истеъмол молларининг нархларининг ўсиши, саноат моллари нархларининг ўсиши, ялпи ички маҳсулот дефляция даражаси ва ҳоказолар. Бу каби макроиқтисодий кўрсаткичлар биринчи навбатда инобатга олинади. Бюджетни ишлаб чиқишда олтиннинг консенсус нархи белгиланиб, харажатлар ўша нархдан келиб чиқиб белгиланади.
Лекин олтиннинг қисқа муддатдаги нархини билиш мумкин, чунки олтин фьючерсларда сотилади. Бу фьючерслар нархлари биз учун энг катта мўлжалдир. Олтин нархи кескин тушиб кетиши учун қандайдир макроиқтисодий кўрсаткичлар бўлиши керак. Лекин бу кўрсаткичлар бугунги кунда йўқ. Нимага? Чунки йирик мамлакатлар олтин захираларини кўпайтиряпти.
Абдулла Абдуқодиров, иқтисодиёт фанлари доктори:
Тўғрисини айтсам, баъзи иқтисодчилардан асоссиз фикрларни эшитдим. Импортга боғлиқ иқтисодни ҳам яратса бўлади. Капитализмга марҳамат! Хизматларга таянган иқтисодни ҳам яратса бўлади ва ҳоказо. Бу классик иқтисодиётнинг асосларини тушунмасликдан деб ўйлайман. Гап шундаки, боя айтганимдек, ҳеч бир мамлакат фақатгина хизматлар билан ёки фақатгина олтин билан яшаб кетолмайди. Мамлакатга турли товар ва хизматлар массалари керак. Лекин улар ичида товар массалари кўпроқ бўлиши лозим. Биз бугунги кунда олтин экспортига таяниб, харажатларни ҳам кескин ошириб, унга боғланиб қолсак, бу иқтисодимизнинг борган сари емирилишига, айниқса маҳаллий иқтисодиётнинг емирилишига олиб келади. Шунингдек, олтин экспортига қарамлигимиз борган сари ортиб боради ва ортиб боряпти ҳам. Агар биз бугунги кунда Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги бошлаган ишни давом эттирмасак, яъни бюджет харажатлари ва ташқи қарз ҳажмларини кескин камайтирмасак, бизнинг жуда ҳам иқтисодий аҳволимиз ёмонлашиб қолади. Чунки ташқи қарз ... Айтдим, унинг рискларини. Олтин нархи эса доим ҳам бизни қутқариб қолмайди. Ички бозорда рақобатбардошлик камайиб боради. Булар яхши тенденциялар эмас.
2025-йилнинг 1 декабрь ҳолатига кўра, Ўзбекистоннинг олтин-валюта захиралари 61,2 млрд долларга етган. Бироқ валюта захиралари 1,1 млрд долларга қисқариб, 9,8 млрд долларни ташкил этган. Бунга сабаблардан бири Марказий банк 503,3 млн долларга қимматли қоғозлар сотиб олган. Яъни фақат олтин нархига боғланиб қолмаслик учун активларни диверсификация қилиш бошланган.
Ҳумоюн Тожиддинов тайёрлади.
