Ҳозирда АҚШни 47-президент Дональд Трамп бошқармоқда. Америка тарихида жами 45 киши мамлакат президенти бўлган. Улардан икки нафари — Гровер Кливленд ва Дональд Трамп бир муддат оралатиб икки муддат президентликка сайланган. Шу сабабли президентлар сони 45 нафар бўлса ҳам тартиб рақам 47 тага етган. Қўшма Штатлар президентларининг бир қисми раҳбар бўлиб турган вақтида вафот этган. Ривоятларга кўра, улар ҳиндулар сардори қарғишига учраган.
Бугун АҚШдаги бошқарув тизими дунёнинг аксар мамлакатлари учун идеал ҳисобланади. Бунга сабаб, бу мамлакатда президентлик муддати бор йўғи тўрт йил. Шунингдек, бир шахс фақат икки муддат президентлик қила олади. Яъни давлатни максимум саккиз йил бошқара олади.
АҚШда икки муддат президентлик қоидасини, гарчи у йиллар давомида қонун билан белгилаб қўйилмаган бўлса-да, мамлакатнинг биринчи раҳбари Жорж Вашингтон бошлаб берган. Бу шахс АҚШга 1789—1797 йиллар оралиғида икки муддат раҳбарлик қилган.
Ўша вақтда Вашингтон агар хоҳласа, кейинги сайловларда ҳам қатнашиши ва ғалаба қозонган тақдирда АҚШни бошқаришни давом эттириши мумкин эди. Бироқ у бундай қилмайди. Шундан бери ҳозирга қадар икки муддат қоидасига АҚШга раҳбарлик қилган барча амал қилди.
Фақат бир киши — АҚШни 1933 йилдан 1945 йилгача бошқарган Франклин Рузвельт бу қоидани четлаб ўтган. У жами тўрт марта сайловда қатнашган ва барчасида ғалаба қозониб, АҚШни бошқаришда давом этган.
Франклин Рузвельт вафотидан сўнг унинг ўрнини эгаллаган вице-президент Гарри Трумен даврида, 1947 йил 24 март куни АҚШ конституциясига ўзгартириш киритилади ва унда бир шахснинг фақат икки муддат президентлик қила олиши мамлакат бош қонунида белгилаб қўйилади. Бу қоида ҳатто бир муддат оралатиб президент бўлган шахсларга ҳам тегишли.
Масалан, АҚШнинг амалдаги президенти Трамп мамлакатни бир муддат оралатиб икки марта бошқармоқда. Энди у кейинги президент сайловида ўз номзодини қўя олмайди.
Айрим президентлар қарғишга учраганми?
АҚШни бошқарган 45 нафар шахс турлича тақдирга дуч келган. Улардан саккиз нафари президент вазифасини бажариб турган пайтида вафот этган. Айримлар буни ҳиндулар сардорининг қарғиши билан боғлайди.
Маълумотларга кўра, бу қарғиш “Текумсе лаънати” деб аталади ва у 1800 йилда бошланган. Ўшанда Индиана ҳудудлари губернатори бўлиб ишлаган Уилям Гаррисон (кейинчалик АҚШ президенти бўлган) бир қанча ҳинду қабилаларига тегишли ерларни эгаллаб олади.
Уилям Гаррисон ҳиндуларга тегишли ерларни шунчаки босиб олмайди, аввал ҳинду қабилалари сардорлари билан тенг бўлмаган келишувлар имзолайди. Сўнг битимларни бузиб, ҳиндуларга тегишли ерларни қўлга киритади. Қаршилик кўрсатган ҳинду қабилаларини қириб ташлайди.
Ўша пайтда ҳиндуларнинг Шауни қабиласи сардори бўлган Текумсе Гаррисоннинг айёрлик билан тузаётган келишувларига қарши чиқади. Шундан сўнг Гаррисон Текумсени ёмон кўриб қолади ва Шауни қабиласи ерларига ҳамла қилади. Ҳиндулар ўз ерларини ҳимоя қилишга киришишади.
Бошқа томондан қабила сардори Текумсе Гаррисон билан музокара ўтказишга уринади. Бироқ Текумсенинг барча уринишлари зое кетади ва Гаррисон музокара ўтказиш ҳақидаги таклифларни рад этади.
1811 йилда Гррисон Шауни қабиласи ерига 1 200 ҳарбийни юборади. Ўртада жанг бошланади ва америкалик ҳарбийлар ҳиндуларнинг бир қисмини қириб ташлайди. Қолганлари қочиб қутилади. Тирик қолганлар орасида Текумсе ҳам бор эди.
Ноилож қолган қабила сардори британияликлар билан иттифоқ тузади. 1812 йилда Шауни қабиласи Британия армияси кўмагида америкаликларга ҳужум қилади ва улар Детройтни эгаллашади. Шунда инглизлар Текумсега Британия армияси бригада генерали унвонини беришади.
Бу сафар Гаррисон британияликлар ва ҳиндуларнинг бирлашган қўшинига қарши йирик армияни юборади. 1812 йилнинг кузида бўлиб ўтган жангларда америкаликлар ғалаба қозона бошлайди. Шунда Текумсенинг ёнида бўлган иттифоқчилари уни тарк этади. Ҳиндулар сардори бўлса курашни давом эттиради.
Жангларнинг бирида Гаррисоннинг ўзи бошқарган америкалик ҳарбийлар Текумсе қўшинларини енгади ва қабила сардори ўлдирилади. Шу билан Шауни қабиласининг қаршилиги тугайди. Бироқ Текумсе билан боғлиқ ҳодисалар тўхтамайди.
Гувоҳларнинг сўзларига кўра, сўнги жангда оғир ярадор бўлган Текумсе жон беришдан аввал америкаликларни қаттиқ қарғайди ва лаънатлайди.
Ўшанда қарғишларга ишонмайдиган Гаррисон Текумсенинг америкаликларни лаънатлагани ҳақида хабар топиб, унинг устидан кулади. Бироқ айтишларича, сардорнинг қарғиши ва лаънати биринчи бўлиб Гаррисонга тегади.
Гаррисон 1840 йилда президентлик сайловида ғалаба қозонади. Аммо унга АҚШни бошқариш насиб этмайди. 1841 йил 4 май куни ўтказилган қасамёд маросимида Гаррисон шамоллаб қолади ва орадан бир ой ўтгач, 4 апрелда жон беради.
Текумсе лаънати кейин ҳам давом этади ва яна бир нечта президент ўша қарғиш туфайли оламдан ўтади. Қарғишнинг сўнги қурбони Жон Кеннеди ҳисобланади. Шунингдек, Текумсе қарғишига қолган яна бир неча президент тасодиф туфайли тирик қолгани айтилади.
Текумсе лаънати қанчалик ҳақиқат ёки сафсата экани бизга қоронғи. Бироқ бугун кўпчилик америкаликлар Шауни қабиласи сардорининг қарғиши АҚШ президентларига теккан деб ҳисоблайди.
Қуйидаги президентлар ва президентликка номзод бўлганларга Текумсе лаънати таъсир қилган деб ҳисобланади:
Авраам Линкольн
Авраам Линкольн 1809 йилда камбағал оилада туғилган. У мактабни битиргач, мустақил равишда ҳуқуқшуносликдан дарс олади ва имтиҳондан ўтиб, адвокатлик лицензиясига эга бўлади.
Кейинчалик Линкольн сиёсатга кириб келади ва Иллинойс штатидан Вакиллар палатаси аъзоси бўлиб сайланади. 1860 йилда президентлик учун номзодини қўяди ва ўша йили ноябрь ойида ўтказилган сайловда ғалаба қозонади.
Линкольн сайловдан аввал АҚШ президенти бўлгач, мамлакатда қулдорликни батамом тугатиш ҳақида ваъда беради. Шунда у ғалаба қозонгач, қасамёд маросимигача мамлакат жанубида жойлашган еттита штат АҚШ таркибидан чиққанини эълон қилади.
Шундан сўнг Жануб ва Шимол ўртасида уруш бошланади. 1865 йил 9 апрель куни жанубликлар таслим бўлади. Шу тариқа АҚШнинг ҳудудий яхлитлиги сақлаб қолинади.
1865 йил 14 апрель куни Авраам Линкольнга суиқасд уюштирилади. У ўша куни театрга боради. Шунда жанубликлар тарафдори бўлган актёр президентга қарата ўқ узади.
Ўқ Линкольннинг бошига тегади ва у оғир яраланади. Сўнг 15 апрель куни тонгда вафот этади. Гарчи Линкольн АҚШда қулдорликни тугатиб, мамлакат тарихига ўз номини зарҳал ҳарфлар билан ёзган бўлса-да, у ҳам Текумсе лаънатига учрагани айтилади.
Жеймс Гарфилд
Жеймс Гарфилд АҚШнинг 20-президенти ҳисобланади. Ҳаётининг асосий қисми ҳарбий хизматда ўтган Гарфилд кейинчалик катта сиёсатга кириб келади ва Огаё штатидан Вакиллар палатасига аъзо бўлади.
1880 йилда Гарфил президентликка ўз номзодини қўяди. Ўша йили ноябрь ойида ўтказилган сайловда у Уинфилд Хенкокни катта фарқ билан енгади.
1881 йил 4 март куни Гарфилд қасамёд қабул қилади ва АҚШни бошқаришга киришади. Орадан қарийб тўрт ой ўтгач, 2 июль куни америкалик ёзувчи Шарлем Гито Гарфилдга суиқасд уюштиради.
Оқибатда президент оғир яраланади. Сўнг икки ойдан ошиқроқ шу ҳолда ётиб, 1881 йил 19 сентябрь куни вафот этади. Гарфилднинг вафотидан сўнг унинг қотили суд ҳукми билан осиб ўлдирилади. Текумсе лаънати Гарфилдни ҳам четлаб ўтмагани ҳақида гап-сўзлар мавжуд.
Уилям Мак-Кинли
Уилям Мак-Кинли АҚШнинг 25-президенти, 19-асрдаги сўнгги ва 20-асрдаги дастлабки раҳбари ҳисобланади. Шимол ва Жануб ўртасида бўлиб ўтган урушда қатнашган ва маёр унвонини олган Уилям Мак-Кинли кейинчалик сиёсат билан шуғулланади.
У аввалига Огаё штатидан Вакиллар палатасига аъзо бўлиб сайланади. Сўнг шу штат губернаторига айланади. 1896 йилда Уилям Мак-Кинли президентлик учун ўз номзодини илгари суради ва ўша йили ноябрь ойида бўлиб ўтган сайловда рақиби Уилям Брайанни енгиб чиқади.
Уилям Мак-Кинли АҚШга тўрт йил раҳбарлик қилгач, 1900 йилда иккинчи марта президентлик сайловида қатнашади ва яна ғолиб бўлади. Бу сафар ҳам унга Уилям Брайан рақиб бўлади.
1901 йил 4 март куни Уилям Мак-Кинли иккинчи муддат учун қасамёд қабул қилади ва президентликка киришади. Орадан қарийб олти ой ўтгач, 1901 йил 6 сентябрь куни Леон Чолгош исм-шарфли шахс Буффало шаҳридаги кўргазма чоғида Уилям Мак-Кинлига икки марта ўқ узади.
Ўқлардан бири президентнинг қулоғи остидан ўтиб кетади. Иккинчиси уни яралайди. Мак-Кинли 14 сентябрь куни вафот этади. Айрим тарихчилар Уилям Мак-Кинли ҳам ҳиндулар сардори Текумсенинг тавқи лаънатига қолганини айтишади.
Уорен Гардинг
Уорен Гардинг АҚШнинг 29-президенти ҳисобланади. У президентликкача Огаё штати вице-губернатори ва губернатори бўлган.
1920 йил Гардинг президентлик учун ўз номзодини илгари суради. Ўша йили ноябрь ойида ўтказилган сайловда у рақиби Жеймс Коксни енгиб чиқади ва АҚШ президентига айланади.
Гардинг 1923 йил ёзда Аляскага отланади. Президент у ерда бир неча кун бўлади ва 27 июлда мазаси қочади. Гардингни текширган шифокорлар унинг юрагида дард борлигини айтишади. Аляска сафари тўхтатилиб, президент Сан Франсискога қайтади.
30 июль куни унинг иситмаси 39 даражага кўтарилади. Шифокорлар текшириб кўриб, Гардингда пневмония бошланганини қайд этишади ва муолажа бошлашади.
Орадан икки кун ўтиб, президент ётган хонага кирган хизматкор Гардингни жонсиз ҳолда топади. Шифокорлар унда юрак хуружи рўй берганини аниқлашади.
Гардинг вафот этгандан сўнг президент ўз ажали билан ўлмагани, уни Аляскада заҳарлашгани ҳақида гап-сўзлар тарқалади. Бир қанча шахслар, ҳатто Гардингнинг хотини ҳам шубҳа остига тушади. Уорен Гардинг ҳам Текумсе қарғишига қолгани айтилади.
Франклин Рузвельт
Франклин Рузвельт АҚШнинг 32-президенти ҳисобланади. У Америка тарихда кетма-кет тўрт марта президентлик сайловида қатнашиб барчасида ғалаба қозонган ягона шахс.
1944 йил кузда ўтказилган сайловда қатнашган Рузвельт тўртинчи марта ҳам ғалаба қозонади. Ўша пайтда у 62 ёшда эди. Сайловда унга республикачилар вакили Томас Дюи рақиблик қилади.
1945 йил январда қасамёд қабул қилгач, у ўзига вице-президент сифатида Гарри Труменни танлайди. Ўша йили Рузвельтнинг иш тартиби жуда тиғиз бўлади.
4—11 февраль кунларида Рузвельт СССРга ташриф буюради ва Ялта конференциясида қатнашади. У АҚШ президентлари орасида биринчи бўлиб Совет иттифоқига келган.
25 апрель куни Сан Франсискода Бирлашган Миллатлар Ташкилоти конференсияси ўтказилиши белгиланганди. Бироқ Рузвельтга бу конференцияда қатнашиш насиб этмайди.
У 1945 йил 12 апрель куни тўсатдан вафот этади. Шифокорлар президент мияга қон қуйилиши оқибатида жон берганини аниқлашади. Нисбатан бевақт вафот этган Рузвельт ҳам Текумсе лаънатига қолгани айтилади.
Жон Кеннеди
Жон Кеннеди АҚШда энг ёш президент бўлган шахс ҳисобланади. У 1960 йил кузда ўтказилган президентлик сайловида ғалаба қозонганида бор йўғи 43 ёшда бўлган.
1963 йил 22 ноябрь куни Кеннеди Даллас шаҳридаги кўчада ўз кортежи билан усти очиқ лимузинда кетаётганида номаълум шахс унга ўқ узади. Оқибатда президент яраланади ва шифохонада вафот этади.
Ли Харви Освалд исм-шарфли йигит қотилликда гумонланиб ушланади. Бироқ кўп ўтмай уни ҳам ўлдиришади. Шу тариқа, Кеннедини ўлдиришни ким буюртма қилгани мавҳумлигича қолади.
Кейинчалик президентнинг ўлимида бир қатор шахслар гумондор бўлган. Бироқ уларнинг биронтаси маҳкамага ҳам тортилмаган.
Кеннедининг 45 ёшда қотиллик қурбони бўлиши ҳам унинг Текумсе лаънатига қолгани билан боғланади.
Юқоридагилардан ташқари Роналд Рейган, Кичик Жорж Буш, Дональд Трамп ва яна бир қатор президентларга Такумсе қарғиши теккани айтилади. Ушбу материалнинг иккинчи қисмида суиқасдга учраган ва тирик қолган АҚШ президентлари ҳақида гаплашамиз.
Ғайрат Йўлдош тайёрлади.
