Тинчлик бўйича 2025 йилги Нобель мукофотига Венесуэла мухолифати етакчиси Мария Корина Мачадога муносиб кўрилди. У сўнгги 20 йилдан бери мамлакатдаги авторитар тузумга қарши курашиб келмоқда. Шу вақтгача Мачадо чет эл маблағларидан фойдалангани учун танқид қилинган ва давлат тўнтаришига уринишда айбланган. Шунга қарамай, у сайловларда иштирок этишни тақиқловчи чекловларни турли йўллар билан четлаб ўтишга эришган аёлдир. Хўш, қандай қилиб у мукофотни қўлга киритишда АҚШ президенти Дональд Трампни ортда қолдирди? Қуйида Корина Мачадонинг ҳаёт йўли ҳақида маълумот берамиз.
Мария Корина Мачадо ким?
Венесуэладаги партияларни “диктатурага ҳомийлик қилишда” айблаб, амалдаги ҳокимиятни ағдариш учун куч ишлатишни ма’қуллайдиган Мачадо ўзининг қатъий позицияси туфайли “венесуэлалик Темир хоним” лақабини олган.
Мария Корина Мачадо ҳаёти 1967 йил 7 октябрда Венесуэла пойтахти Каракас шаҳрида бошланган. Отаси нуфузли тадбиркор, онаси эса профессионал теннисчилик фаолиятини якунлагач, психолог сифатида фаолият юритган. Оиладаги тўнғич қиз хусусий мактабда таълим олган ва кейинчалик Андрес Белё университетида олий маълумотга эга бўлган. Ёшлигида кўп саёҳат қилган — АҚШ ва Европа мамлакатларини айланиб чиққан. Талабалик даврида Мария Корина иқтисодчилар Милтон Фридман ва Людвиг фон Мизеснинг асарларини чуқур ўрганган.
Мария Корина Мачадонинг сиёсий фаолияти
Мачадонинг сиёсатга кириб келиши дарҳол юз бермайди — дастлаб у ўзини жамоат арбоби сифатида танитади ва хайрия лойиҳалари билан шуғуллана бошлайди. 2001 йилда аёл Венесуэладаги сайлов жараёнларини кузатувчи Сумате ташкилотининг ҳаммуассислари сафидан жой олади. Мария Корина ўша даврдаги президент Уго Чавесни танқид қилиб, унинг истеъфосини талаб қилади. Ўз навбатида, Чавес уни АҚШ билан алоқадорликда ва давлат тўнтаришига тайёргарлик кўришда айблайди. Мачадонинг Оқ уйга ташриф буюриб, кичик Жорж Буш билан билан тушган суратлари ҳукуматга қарашли ОАВда “аксилдавлат фаолиятининг исботи” сифатида талқин қилинади.
Ел университетида таҳсилни давом эттиргач, каракаслик сиёсатчи 2010 йилги парламент сайловларида ўз номзодини илгари суради ва президентлик кампаниясини бошлашини эълон қилади. Мачадо мамлакатдаги иқтисодий инқироз учун Уго Чавесни айблар, қонунларни либераллаштириш тарафдори эди. Шунингдек, у хорижий сармоядорлар учун қулай шароит яратишни таклиф қиларди. Бироқ мухолифат ички сайловида Энрике Каприлес Радонски ғолиб чиқади ва у амалдаги президентга ютқазади.
2014 йилги норозилик намойишлари Венесуэланинг йирик шаҳарларини қамраб олишида Мачадо муҳим рол ўйнайди. Николас Мадуронинг энг кескин танқидчиси сифатида у ҳокимият билан ҳар қандай музокараларни рад этади ва биринчи бўлиб президент бошқарувини диктатура деб атайди. У тарафдорлари билан мунтазам учрашувлар ўтказиб, кескин иқтисодий ислоҳотларни талаб қилади, ҳибсга олиш хавфига қарамай, Каракасдан чиқиб кетмайди.
2023 йилда Мария Корина яна мухолифат номидан президентликка номзодини қўяди. У мамлакатнинг барча провинцияларига ташриф буюриб, праймеризда ғалаба қозонади, бироқ Мачадо номи сайлов бюллетенига киритилмайди. 30 июнь куни Мачадо оммавий тартибсизликларга чақиргани ва халқаро иқтисодий блокадани қўллаб-қувватлагани учун 15 йил муддатга сайловларда иштирок этиш ҳуқуқидан маҳрум этилади. Бу қарор Барбадосда имзоланган Сиёсий ҳуқуқлар ва сайлов кафолатлари тўғрисидаги қисман келишувни бузиш сифатида баҳоланади. Кейинги музокаралар натижасида тизимдан ташқари мухолифат етакчиларига сайловда қатнашиш имконияти берилади, бунинг эвазига Каракасга нисбатан халқаро санксиялар вақтинча юмшатилади.
Шахсий ҳаёти
Венесуэла мухолифати етакчисининг шахсий ҳаёти мамлакат ОАВда мунтазам муҳокама қилиниб келади. Мачадо 1990 йилдан 2001 йилгача бизнесмен Рикардо Соса Брангер билан турмуш қурган. “Венесуэлалик Маргарет Тетчер” уч фарзанднинг онаси
Хавфсизлик сабабли ҳозирда унинг фарзандлари мамлакатдан ташқарида яшайди. Мачадо эса давлатдан чиқиш тақиқлангани боис уларни бир неча йилдан бери кўрмаган.
“Уч фарзанднинг онаси сифатида мен уларга ўз фикрларини билдириш ҳуқуқи борлигини, шунингдек, уларни масъулиятли бўлишга ўргатдим. Аммо бунинг тўлови катта, чунки болага ҳар бир маслаҳат берганингизда, у сиздан ‘нима учун?’ деб сўрайверади”, дейди аёл.
Ҳозирда Мачадо ажрашган. Баъзи манбалар уни юрист Херардо Фернандес билан ишқий муносабатда бўлганликда гумон қилган. У ўзини халқ томонидан сайланган сиёсатчи ва оилавий қадриятларнинг тарафдори сифатида кўрсатади. Ёшлигида Мария Корина теннис ва голф билан шуғулланган.
Нобель лауреатининг ҳозирги ҳаёти
Мачадо 2024 йилда Венесуэладаги президентлик сайловларида иштирок эта олмади ва тарихчи Корина Ёрис номзодини қўллаб-қувватлади. Ёрис рўйхатдан ўтказилмагач, Мачадо собиқ элчи Эдмундо Гонсалес Уррутияни қўллади. Расмий маълумотларга кўра, “Ягона платформа” номидан қатнашган номзод сайловчиларнинг 43 фоизидан сал кўпроқ овозини олган ва иккинчи ўринни эгаллаган. Расмийлар натижаларни тўлиқ эълон қила олмасликни “хакерлик ҳужумлари” билан изоҳлаганди. Мачадо эса сайлов натижаларини тан олмади ва кенг кўламли сохталаштиришлар бўлганини эълон қилди.
Тизимдан ташқари мухолифат маълумотларига кўра, Эдмундо Гонсалес учун 67,14 фоиз сайловчи овоз берган ва у Мадуродан катта фарқ билан устунликка эга бўлган. Натижада бутун мамлакат бўйлаб оммавий норозилик намойишлари бошланган эди.
2024 йил 1 августда The Wall Street Journal газетасига берган интервьюсида Мачадо ўз ҳаётидан хавотирда эканини айтганди. Сайлов натижаларига қарши йирик норозилик аксияси эълон қилинганидан кейин унинг штабига номаълум шахслар ҳужум қилган. Ижтимоий тармоқларда бузилган офис суратлари ҳам тарқалган эди. Шунингдек, интернетда Мачадо армияни сиёсий инқирозга аралашишга ва амалдаги президентни ағдаришга чақирган видеолавҳа пайдо бўлганди.
Шундан сўнг президент Николас Мадуро унинг ҳаракатларини “давлат тўнтаришига уриниш” деб баҳолаб, унинг ортида АҚШ ҳамда миллиардер Илон Маск турганини маълум қилганди.
Нега Нобель мукофотига сазовор бўлди?
Нобель қўмитаси Мачадони “бир вақтлар ички келишмовчиликка тўла бўлган мухолифатни ягона мақсад — эркин сайловлар ва демократияга эришиш йўлида бирлаштира олган етакчи” сифатида эътироф этган. Қўмита раҳбари Йёрген Фриднеснинг таъкидлашича, Мачадо ҳаётига таҳдидлар мавжуд бўлишига қарамай, Венесуэлада қолиб кураш олиб боришни танлаган ва бу қарори “миллионлаб одамларга илҳом берган”.
Нобель қўмитаси уни “зулмат ичида демократия оловини ёқиб турган инсон” деб таърифлаган. Мачадо бу йилги Нобель мукофоти учун тахмин қилинган бошқа номзодлар, жумладан АҚШ президенти Дональд Трампдан ҳам ўзиб кетган.
Аввалги мукофотлари
Мачадо ва Эдмундо Гонсалес 2024-йилда Европа парламентининг “Сахаров” мукофотини қўлга киритган. Бу мукофот демократия ва инсон ҳуқуқлари ҳимоясига қўшган ҳиссаси учун берилади.
Шунингдек, у Европа Кенгаши томонидан бериладиган Vaclav Havel инсон ҳуқуқлари мукофотига ҳам сазовор бўлган. Мачадо 2025 йил бошида Иван Аллен Жр. жасорат мукофотини ҳам олган. Бу мукофотлар унинг халқаро майдонда инсон ҳуқуқлари ва демократия йўлида курашаётган етакчи сифатида обрўсини ошириб юборган.
