Ҳам футболчи, ҳам мураббий сифатида жаҳон чемпиони бўлган Франс Беккенбауэрнинг машҳур сўзи бор – “Терма жамоанинг жаҳон чемпионатига чиқиши ўша мамлакат футболини беш йил олдинга суради, чиқа олмаслик эса беш йил ортга улоқтиради”.
Бу гаплар анча олдин айтилган, ҳозир Германия, Англия ва бошқа ривожланган мамлакатларда футбол жаҳон чемпионати билан у қадар боғланмаган бўлиши мумкин. Лекин бизга ўхшаган оддийроқ мамлакатлар учун ҳалиям долзарб бўлса керак. Ҳеч бўлмаса, бутун дунё қаршисида ўз футболимизни, футболчиларимизни намойиш қилиш имкони бор. Ярмарка.
Биласизми, бугун мана шу фикрга ҳам эътирозлар кўп. Гўёки, у пайтларда футболчилар айнан жаҳон чемпионатларида кашф қилинган, шу мусобақадаги ўйинлари орқали баҳоланиб, кейинчалик таниқли клубларга йўл олган. Ҳозир эса бир оз бошқача – скаутинг шу даражада ривожландики, энди ҳар қандай америкалик ёки африкалик футболчини ҳам биз аллақачон, ҳали турнирга ташриф буюрмасидан аввал таниб бўламиз. Клублар ҳам бошқа йўллар билан ёш истеъдодларни жалб қилишмоқда, яъни ҳар тўрт йилда бўладиган жаҳон чемпионатини кутиш шарт эмас.
Қисман, ҳа, тўғри. Лекин яна баъзи факторлар борки, асосий ҳолатдан бир оз чалғитади.
Биринчи фактор, телетрансляциялар билан боғлиқ фарқ. Ҳа, биз жуда кўп футболчиларни ўзимиз учун айнан жаҳон чемпионатларида кашф этганмиз, лекин биз бу – футболни телеекран қаршисида томоша қиладиганлар. Шунчаки, у пайтларда Европадаги етакчи миллий чемпионатлар бу қадар кенг трансляция қилинмасди. Биз Европа етакчи клубларини фақат Чемпионлар кубоги каби катта мусобақаларда ва ўша юқорида тилга олинган мундиалларда кўрардик. Мисол учун Италия ўтган жаҳон чемпионати кашфиёти дейишга ўрганиб қолганимиз Салваторе Скилаччи ўшанда аллақачон “Ювентус” ўйинчиси эди. Яъни ҳозирги давр бўлганида биз Скилаччини шундоғам танир, биринчи ўйинда захирада қолдирилганда, нега, асосий таркибда тушиши керак деб баҳслашиб ўтирган бўлардик. Камерун билан ном чиқарган Роже Милла аллақачон Франция чемпионатида ўн йилдан кўп ўйнаб қўйган футболчи эди. Марокаш билан Франциядаги мундиалда порлаган Мустафо Хаджи Испания чемпионати пешқадамларидан бири “Депортиво” аъзоси бўлган – уни ҳам танимаслигимиз эҳтимоли кам бўларди.
Иккинчи фактор, “Босман иши”. 90-йиллар ўрталаригача Европа футболи бугунги кўринишда бўлмаган. Клублар учун легионерлар лимити мавжуд бўлиб, мисол учун, Италия клуби асосий таркибда фақат 3-4 нафар италиялик бўлмаган футболчини ўйната оларди холос. Демак, топ-клублар мана шу лимитдан унумли фойдаланиш мақсадида фақат энг зўрларни жалб қилишади – “Милан”даги Гуллит – ван Бастен – Райкард, “Интер”даги Клинсман – Матеус – Бреме учликларини эсласангиз керак.
Яъни ўша пайтларда топ-клубларда асосан маҳаллий футболчилар бўлиб, табиийки, у қадар катта юлдуз бўлмаган бошқа футболчилар ё ўртамиёна клублар таркибидан жой олишар ёки ўз мамлакатидаги чемпионатда қолишарди. Шунинг учун ҳам “Стяуа”, “Бенфика”, “Црвена Звезда” каби топ-чемпионатдан бўлмаган клублар ҳам етарлича кучли бўлган, Чемпионлар кубогида финалларгача бориб, баъзида ғалаба қозонишган ҳам. Италиядаги чемпионатда кўпчиликка танилган руминиялик Лекетуш, масалан, “Стяуа” ўйинчиси эди, бугунги шартларда у аллақачон Европа топ-чемпионатларига ўтиб бўлган ва биз учун кашфиёт саналмаган бўларди.
Бу тушунарли. Энди нега ҳозир ҳам жаҳон чемпионатлари бизга ўхшаган терма жамоалар учун ярмарка вазифасини ўташи мумкинлиги ҳақида гаплашамиз.
Тўғри, Ўзбекистон таркибидаги аксарият футболчилар, балки ҳаммаси Европа учун таниш, ҳар бири бўйича етарлича маълумотлар базаси шаклланган. Агар агентлар яхши ишласа, керакли музокаралар орқали ҳар қандай футболчимизга яхши клублардан жой топиб бериш мумкин, қўшиламан. Аммо ана ўша маълумотлар базасида энг муҳим бир маълумот етишмайди – футболчининг юқорироқ даражадаги ўйинларга қанчалик тайёрлиги.
Шартли Ўрозовни бирор Европа топ-клуби етарлича ўрганиши мумкин, унинг техник кўрсаткичлари, тезлиги, жисмоний устунликлари ҳар қанча таҳлил қилиниб, базани шакллантириш мумкин. Аммо айтайлик, бирор француз клуби унинг Франция чемпионатига қанчалик тайёр эканини қаердан билади? Ўша босим, юклама, темпни кўтара олиши ёки олмаслигининг тести борми? Ўрозовни фақат Ўзбекистон терма жамоаси сафида Осиё терма жамоаларига қарши ёки бошқа кучлироқ жамоага қарши ўртоқлик ўйинида текшириш мумкин холос. Фақат бу маълумотлар асосида каттароқ суммага шартнома қилиш риск. Французлар шунда ҳам бериши мумкин бўлган нархлар эса бизнинг клубларга камлик қилиши мумкин. Европалик футболчилар учун бу қулайроқ – шартли “Базел” Чемпионлар лигасида “Барселона” ёки “Арсенал”га қарши ўйнайди, демак чиқиб келаётган ҳар қандай ёш истеъдодни кузатиб олиш имконияти бор. Афсуски, осиёлик яхши футболчилар учун бу йўналиш ёпиқ.
Жаҳон чемпионати айнан мана шундай позиция учун айни муддао. Айтайлик, “Вердер” билан музокара қилаётган Ўрозовнинг агенти клубга тавсия қилади – у Ўзбекистон терма жамоаси сафида Колумбия ва Португалияга қарши ўйнайди. Уни бемалол Диас, Фернандеш, Роналду каби юлдузлар билан курашларда қандай ҳаракат қилишини, шу даражадаги катта босимда ҳам унинг техник ва тактик салоҳияти йўқолиб қолмаслигини текшириб олиш мумкин. Селексияда сўнгги нуқтани қўядиган жараёнлардан бири бу мундиал.
Энди асосий фикрга келамиз. Дебют мундиалимизда Ўзбекистон терма жамоамиз учун аниқ вазифа қўйилмагани, муҳими у ерда иштирок этиб тажриба тўплаш экани ҳақида кўп айтиляпти. Бу муносабат тўгри бўлиши ҳам мумкин, эътироз йўқ. Лекин шу билан бирга, натижадан ташқари иккиламчи стратегиялар ҳам бўлиши керак. Мундиалдан футболчиларимизни намойиш қилишда ҳам фойдаланишимиз мақсадга мувофиқ.
Албатта, терма жамоада доим энг кучлилар ўйнаши керак, Шомуродов ўрнига бошқа ёшроқ ҳужумчининг туширилишини талаб қилиш нотўғри бўлади. Лекин оддий мисол, ҳозирда терма жамоамизнинг ўнг қаноти муаммо бўлиб турибди. Алижоновнинг ҳолати номаълум ва Каннаваро бу позицияда Сайфиевни тушириш эҳтимоли катта. Шунда савол туғилади, Сайфиев ўзига ноқулай қанотда Беҳруз Каримовдан қай даражада кучли? Шомуродовнинг бошқа бирор ҳужумчидан фарқи даражада каттамасдир фарқ? Ҳатто Сайфиев Беҳруздан сал самаралироқ деб ҳисоблаган тақдиримизда ҳам, 35 ёшли футболчидан кўра 18 ёшли Каримовни ўйнатиш стратегик томондан яхшироқ қарор бўлмайдими? Агар асосий мақсад бўлажак Осиё кубоги, ундан кейинги саралашлар учун ҳам пойдевор қўйиш бўлса, Каримовнинг ўзини кўрсатиб, яхшироқ клубдан ўрин олиш эҳтимолининг мавжудлиги бизни жалб қилиши керак эмасми кўпроқ?
Албатта, терма жамоада доим энг кучлилар ўйнаш керак. Лекин биз катта натижа ҳам талаб қилмаяпмиз-ку, тўғрими?
Ўсмир ёшларгача футбол ўйнаганман. Артур Петросян деган мураббийимиз бўларди, ўзбек футболига Мухтор Қурбонов, Умид Исоқов каби футболчиларни етиштириб берган. Ўша мураббий қўл остида қандайдир вилоят турнирида қатнашдик ва қўшни тумандаги спорт мактабига қарши ўйин бўлди. Жамоамиз 12:1 ҳисобида ғалаба қозонди. Ўйин тугагач, ечиниш хонасидан ташқарига кетаётиб, мураббийимизнинг рақиб жамоадагилар билан суҳбатлашиб турганини кўриб қолдим. У рақиб мураббийидан марказий ҳимояда тўп сурган бир болани суриштирар, унинг ёши, характери, мабодо бизнинг мактабга ўтишининг иложи бор-йўқлиги ҳақида саволлар бераётганди.
Тасаввур қилинг, 12:1 ҳисобида ютқазган жамоада ҳам футболчи ўзини намоён қилиши мумкин экан. Мундиалдаги ўйинлар натижасидан қатъи назар, ҳар қандай ҳолатда ўзимиз учун фойдали нимагадир эриша олсак, ютуғимиз.
