АҚШ махсус кучлари собиқ аъзоси ташкил этган ва йиллар давомида Пентагон ҳамда БМТ билан ишлаган логистика компанияси Судандаги исёнчиларга қурол етказиб берган бўлиши мумкин. Гап узоқ йиллар энг жанговар бўлинмалардан бирида хизмат қилган, бу вақт ичида махфий миссиялар олиб бориш ва мураккаб логистика операциялари бўйича қимматли тажриба орттирган Стивен Шоулис ҳақида бормоқда.
У нисбатан қисқа вақтда Пентагон ва БМТнинг йирик пудратчисига айланди. Шоулиснинг компанияси Суданда тинч аҳолини геноцид қилишда айбланган исёнчиларга қурол-яроғ етказиб берган бўлиши мумкин. Бу ҳақда Reuters суриштирувида сўз боради. Агентлик экспертларига кўра, компания эскирган Boeing самолётлари билан жангариларнинг бир қатор муҳим таъминот марказларига парвозларни амалга оширган. Аммо уларда қандай юк борлигини аниқлаб бўлмаган.
Қайд этилишича, 63 ёшли фахрий Стивен Шоулис Сингапурда жойлашган ва илгари Central Asia Development Group номи билан танилган CАDG компаниясига эгалик қилади. У тахминан 20 йилдан буён АҚШ давлат органлари ва Бирлашган Миллатлар Ташкилоти институтлари билан ҳамкорлик қилиб, бу орқали даромад кўриб келади. Reuters танишган ҳужжатларга кўра, Шоулисга тегишли компаниялар ҳарбий ва гуманитар юкларни ташиш орқали америкалик солиқ тўловчилар ҳисобига камида 419 миллион доллар ишлаб топган.
Карго фирмаси, шунингдек, Афғонистонда АҚШ қўшинлари учун инфратузилма барпо этиш, Ироқда ҳарбийларни совитиш тизимлари билан таъминлаш ҳамда Кенияда АҚШ Мудофаа вазирлиги учун аэродром қуриш каби вазифаларни ҳам бажарган. Маълум бўлишича, компания авиапаркида эскирган Boeing самолётларидан камида учта мавжуд. Улар ёрдамида Судан исёнчи ҳаракати — Тезкор реакция кучлари (RSF — The Rapid Support Forces) учун муҳим логистика тугунларига парвозлар амалга оширилган. Ушбу қуролли ҳаракатга алоқадор тузилмалар АҚШ, Европа Иттифоқи, Буюк Британия ва БМТ томонидан қора рўйхатга киритилган.
Reuters суриштирувига кўра, Шоулисни фош қилган дастлабки аломатлар 2025 йилнинг май ойида кўзга ташланган. Ўшанда Судан ҳарбийлари исёнчилар учун муҳим ҳисобланган Няла аэропортида эгаси номаълум Boeing-737 самолётини йўқ қилганди. Мутахассисларининг аниқлашича, ҳаво зарбалари оқибатида ҳалок бўлган 54 кишидан 51 нафари жангарилар бўлган.
Корпоратив ва меҳнат ҳужжатларидан маълум бўлишича, йўқ қилинган самолёт учувчиси ва ерусти муҳандиси Шоулис томонидан ёлланган ва Бирлашган Араб Амирликларида рўйхатдан ўтган компанияда ишлаган. Reuters, шунингдек, Шоулис фирмаларига алоқадор бўлган яна иккита Boeing-727 самолётини аниқлади. Уларнинг жойлашуви 2024 йил октябрь ойидан сўнг Бразилия ва АҚШдан Чадга ўзгартирилган. Шундан сўнг самолётлар Судан исёнчилари учун муҳим таъминот марказларига парвозларни амалга оширган.
Бироқ мутахассислар самолётларнинг аниқ фаолияти, парвоз харажатларини ким молиялаштираётгани ва ҳужумга учраган самолётда нималар ташилганига аниқлик кирита олмаган. Шоулиснинг ўзи, шунингдек, Суданда уришаётган ҳар иккала томон Reuters саволларига батафсил жавоб беришдан бош тортган.
Америкалик тадбиркорнинг ушбу жараёнларга алоқадорлиги маълум бўлгач, Судандаги фуқаролар урушининг иштирокчилар сафи янада кенгайди. Бирлашган Араб Амирликлари исёнчиларни қўллаб-қувватлайдиган асосий ташқи куч сифатида кўриляпти. Инсон ҳуқуқлари ташкилотлари, АҚШ қонунчилари ва БМТ экспертларига кўра, мамлакат Тезкор реакция кучларини қурол-яроғ, ёлланма аскарлар ва бошқалар билан фаол дастаклаяпти. Абу Даби эса Судандаги мавжудлигини инсонпарварлик ёрдами етказиш билан изоҳламоқчи бўлади. Суданнинг халқаро тан олинган ҳукуматига келсак, улар Миср, Туркия, Саудия Арабистони ва Қатар каби минтақавий кучлардан ёрдам олади.
Reuters ўз суриштирувини корпоратив ёзувлар, авиация реестрлари, олди-сотди ва меҳнат шартномалари, сунъий йўлдош тасвирлари, парвозларни кузатиш маълумотлари, геолокация кўрсаткичлари ва ижтимоий тармоқлар таҳлилига асосан тайёрлади. Агентлик, шунингдек, 40 дан ортиқ шахс, жумладан, разведка ходимлари, дипломатлар, авиация мутахассислари ҳамда қурол-яроғ ва минтақавий сиёсат бўйича экспертлар билан суҳбатлашди.
Можаро ҳақида
Судан бундан 70 йил аввал мустақилликни қўлга киритган бўлса-да, мана шу даврнинг атиги 10 йили тинчликда ўтган. Қолган 60 йил ичида эса мамлакат 20 марта давлат тўнтариши, учта фуқаролар уруши ва бир неча геноцидларни бошдан кечирган. Бу ҳам етмагандек, мамлакат иккига бўлиниб кетган: Судан ва Жанубий Судан.
Можаронинг ҳозирги фазаси 2023 йилда бошланган. Аммо зиддият илдизларини ундан узоқроқдан излаш керак. Фуқаролар урушига икки қўмондоннинг ҳокимият ва ресурслар учун кураши сабаб бўлган. 2019 йили Генерал Абдул Фаттаҳ ал-Бурҳан ва Муҳаммад Ҳамдан Дагало ўзаро тил бириктириб, Суданни 30 йил бошқарган диктатор Умар ал-Баширни тахтдан ағдарган. 2021 йили эса биратўла фуқаролик ҳукуматига барҳам бериб, хунта ҳокимиятини ўрнатишган. Бироқ тандем узоқ давом этмаган.
Уруш бошлангандан бери исёнчилар ҳамда уларнинг етакчиси Муҳаммад Ҳамдан Дагало қурол-яроғ ва бошқа бойликларнинг улкан арсеналини тўплади. У Абдел Фаттаҳ ал-Бурҳан бошчилигидаги ҳукумат кучларига қарши туриш учун хорижий иттифоқчилар ёрдамига таянади.
“Бу ҳарбий таъминот тизими жуда кенг бўлиб, у кўплаб хорижий давлатлар, ҳар хил халқаро компаниялар ва воситачиларни ўз ичига олади. Исёнчилар бир қанча ҳаво ва қуруқлик таъминот йўналишларига, логистика провайдерларига ҳамда турли воситачиларга таяниб келмоқда”, дейди Small Arms Survey ташкилотининг Судан бўйича координатори Кристофер Карлсон.
Шоулисга тегишли Боэининг самолётлари мана шу таъминот механизмининг бир мурвати ҳисобланади. Улар Чад, Ливия ва Сомалидаги ҳаво тугунларини исёнчилар назоратидаги Дарфур билан боғлашга хизмат қилмоқда. БМТ экспертлари, разведка ходимлари, дипломатлар ва ҳарбий таҳлилчиларнинг фикрича, бу ал-Фашир шаҳрининг 18 ойлик қамали вақти жангариларни таъминлашда ҳал қилувчи рол ўйнаган.
Reuters’нинг парвозларни кузатиш маълумотлари, сунъий йўлдош тасвирлари ва очиқ манбалардаги видеоларга таяниб маълум қилишича, америкалик фахрийга алоқадор учта самолёт исёнчилар учун муҳим логистика марказларига камида 16 марта қўнган. Улар Босасо (Сомали), Куфра (Ливия) ҳамда Дарфурнинг энг йирик Няла шаҳарларидир.
Самолётлар кўпинча Чад давлатининг Н’Джамена аэропортига, аниқроғи, унинг ҳарбийлар учун ажратилган қисмига жойлаштирилган. Ҳудуд хавфсизлигини таъминлаш ҳамда объектга кириш тартиби мамлакат қуролли кучлари томонидан назорат қилинади. БМТ экспертлари ва инсон ҳуқуқлари фаолларининг таъкидлашича, суданлик исёнчилар ушбу аэропортлардан ўз таъминот базасини шакллантириш учун мунтазам равишда фойдаланиб келган.
Халқаро санкциялар бўйича экспертларнинг таъкидлашича, RSF’га ҳар қандай кўринишда кўмак бериш АҚШ ва БМТ томонидан тақиқланган бўлиб, санкциялар қўлланишига олиб келади. Чекловлар юк ташиш, ходимларни кўчириш ва логистика хизматларини кўрсатиш кабиларни ҳам ўз ичига олади. БАА ҳукумати ва АҚШ Уруш вазирлиги Reuters’нинг саволларини жавобсиз қолдирган. Шарқий Ливия расмийлари ҳам бу борада сукут сақлашни афзал кўрган.
Чад ташқи ишлар вазири Абдулай Сабре Фадул бу каби айбловларни рад этди. У ўз баёнотида мамлакатнинг Судан урушидаги иштироки фақат “қардош мамлакатда тинчликни тиклашга қаратилган дипломатик саъй-ҳаракатлар” билан чекланишини, уларнинг ҳарбий инфратузилмаси фақат миллий мудофаа эҳтиёжлари учун ишлатилишини маълум қилди.
Чад Фуқаро авиацияси бошқармаси бош директори Браҳим Дади эса Boeing-727 ва Boeing-737 самолётларининг бирортаси Чад ҳудудида парвоз қилиш учун рухсатномага эга эмаслигини билдирди. Унинг қўшимча қилишича, ушбу самолётларни рўйхатдан ўтказиш ёки парвоз сертификатларини бериш бўйича ҳеч қандай расмий ариза келиб тушмаган.
Суданда фуқаролар уруши бошланган 2023 йилдан бери ҳарбий ҳаракатлар, очарчилик ва инфекциялар сабаб юз минглаб инсонлар ўлгани тахмин қилинади. Бундан ташқари, миллионлаб суданликлар ўз уй-жойларини ташлаб кетишга мажбур бўлган. БМТ мамлакатдаги воқеаларни “дунёнинг энг оғир инсонпарварлик инқирози” сифатида баҳолаган.
Бироқ уруш жиноятларида айбланаётган томон фақат исёнчилар эмас. БМТ терговчилари ва инсон ҳуқуқлари ташкилотлари Судан қуролли кучларини ҳам уруш жиноятлари, жумладан, тинч аҳолига ракеталар билан ялпи зарба бериш, судсиз қатлларни амалга ошириш ва бошқаларда айблаб келмоқда.
Стивен Шоулис ўзи ким?
Reuters материали антиқаҳрамони Стивен Шоулис АҚШ қуролли кучларининг энг сара махсус бўлинмаларидан бири “Яшил беретлар” сафида хизмат қилган. У ҳарбийларни тайёрлаш ва тактик операциялар ўтказиш билан шуғулланган. Ҳарбий хизмат Шоулисга зиддиятли ҳудудларда логистика ҳамда разведка миссияларини бажаришдек қимматли тажриба орттиришга ёрдам берган. Истеъфодан сўнг у бир муддат Марказий Осиёда қишлоқ хўжалиги ва ривожланиш лойиҳаларида иштирок этган. АҚШ ҳарбийлари Афғонистонга бостириб кирганидан бир йил ўтиб CАDG компаниясига асос солган.
CАDG Дубай амирлигида қарийб 7 минг метр квадратлик улкан омборга, Жанубий Африка ва Суданда эса авиабазаларга эга. Компания веб сайтидаги маълумотларга кўра, у Африка, Осиё ва Яқин Шарқда 800 миллион долларлик лойиҳаларни амалга оширган. Reuters таҳлил қилган ҳукумат ҳужжатларига кўра, компания Қўшма Штатлар ҳукумати билан Мозамбикда USAID учун бинолар қуриш, Кенияда АҚШ Ҳарбий-ҳаво кучларини сув билан таъминлаш ҳамда Марказий Африка Республикасида ҳарбий иншоотлар барпо этиш кабиларни ўз ичига олади.
Агентлик мутахассислари томонидан БМТ маълумотлари бўйича олиб борилган ҳисоб-китобларга кўра, ташкилот сўнгги 20 йил ичида Стивен Шоулисга алоқадор компанияларга пудрат ишлари учун 160 миллион доллардан ортиқ маблағ ажратган. Бироқ ҳужжатлар тўлиқ ошкор этилмагани сабабли АҚШ ҳукумати ва БМТ билан шартномаларнинг асл қиймати бундан анча юқори бўлиши ҳам мумкин.
