Ўзбекистон Президенти ҳузуридаги Стратегик ва минтақалараро тадқиқотлар институти директори Элдор Арипов “Дарё” мухбирига берган интервьюсида Марказий Осиёда йилнинг асосий воқеалари ҳақида сўзлаб берди.
Сизнингча, 2025 йил Марказий Осиё ҳамкорлиги учун нимаси билан аҳамиятли бўлди, қандай энг муҳим воқеаларни алоҳида кўрсатган бўлардингиз?
Агар 2025-йилни бир ибора билан таърифлашга ҳаракат қилсак, мен шундай деган бўлардим: Марказий Осиё кутиш минтақасидан қарорлар минтақасига айланди. Бу, Ўзбекистон Президенти тўғри таъкидлаганидек, “Янги Марказий Осиё”дир.
Бу йил давомида яқин-яқингача эришиш қийин бўлган ёки ноаниқ келажакка боғлаб қўйилган бир қанча воқеалар содир бўлди. Мен учта асосий воқеани ажратиб кўрсатган бўлардим, уларнинг ҳар бири Марказий Осиёнинг янги воқелигини ўзига хос тарзда белгилайди.
Биринчи ва ҳеч муболағасиз тарихий воқеа - 2025 йил 31 март куни Тожикистон, Ўзбекистон ва Қирғизистон ўртасида Давлат чегаралари туташган нуқтаси тўғрисидаги шартнома ва Абадий дўстлик тўғрисидаги Хўжанд декларациясининг имзоланиши бўлди.
Гап шунчаки рамзий акт ёки навбатдаги сиёсий декларация ҳақида эмас, балки минтақадаги энг мураккаб ва нозик масалалардан бири – Фарғона водийсидаги чегара низоларининг қонуний расмийлаштирилган, ортга қайтмас ечими ҳақида бормоқда.
Шуни таъкидлашни истардимки, ушбу қарор расмий делимитация акти доирасидан анча ташқарига чиқади. Ўнлаб йиллар давомида айнан аҳоли зич жойлашган, ижтимоий ва иқтисодий жиҳатдан ўзаро боғлиқ макондаги чегараларнинг тартибга солинмаганлиги кескинлик, можароли хавф-хатарлар ва гуманитар муаммолар манбаи бўлиб келган.
Чегарадаги ҳодисалар, одамларнинг ҳаракатланишидаги чекловлар, сув ва инфратузилма билан боғлиқ қийинчиликлар давлатлар ва маҳаллий жамоалар ўртасидаги ишончга путур етказар эди.
Бу ердаги ҳар қандай кескинлашув бир зумда бутун минтақавий атмосферага таъсир кўрсатар эди.
Айнан шунинг учун ҳам шартнома имзоланиши ҳақиқий марра бўлди. Бу шунчаки харитада чизиқ ўтказиш эмас, балки тизимли беқарорлик манбаини умумий кун тартибидан бутунлай олиб ташлашни англатарди.
Минтақа мамлакатлари мустақил равишда, воситачиларсиз, мураккаб, баъзан оғриқли, аммо изчил мулоқот орқали ўзаро мақбул муросаларни топдилар. Бу Марказий Осиё дипломатиясининг етуклиги ва янги сиёсий маданият – масъулият маданияти ва узоқ муддатли тафаккурнинг ёрқин тимсолига айланди.
Моҳиятан, биз “ўзимизникини ҳимоя қилиш” мантиғидан ўзаро боғлиқлигимизни, хавфсизликнинг бўлинмаслигини, манфаатлар муштараклигини англашга сифат жиҳатидан ўтишнинг гувоҳи бўлдик. Ўзбекистон Президентининг Марказий Осиёга нисбатан “ягона ўтмиш ва умумий келажак” формуласи бугун бутун минтақада кенг акс-садо бермоқда ва тушунилмоқда.
Натижада, Фарғона водийси “хавфли ҳудуд” эмас, балки савдо, кооперация, инфратузилма лойиҳалари ва одамлар ўртасидаги алоқалар учун имкониятлар макони сифатида қабул қилина бошланди. Ва бу, эҳтимол, ушбу воқеанинг асосий ўлчовидир.
2025 йил октябрь ойида Фарғона шаҳрида бўлиб ўтган Фарғона тинчлик форуми ушбу жараённинг рамзий ва айни пайтда амалий давоми бўлди. Жой танлашнинг ўзи чуқур рамзий маънога эга эди. Яқин-яқингача Фарғона водийси, биринчи навбатда, хавф-хатар ва можаролар билан боғлиқ эди, бугунги кунда эса у тинчлик ўрнатиш ва минтақавий ҳамкорликни муҳокама қилиш майдонига айланмоқда.
Форумда 20 дан ортиқ мамлакатдан 300 дан ортиқ иштирокчи - Ўзбекистон, Қирғизистон ва Тожикистоннинг чегарадош вилоятлари, халқаро ташкилотлар, илмий-тадқиқот институтлари раҳбарлари, шунингдек, маҳаллий ҳамжамият вакиллари қатнашди.
Форум якунлари бўйича Қўшма коммюнике қабул қилинди, унда Форумни доимий платформа сифатида институционаллаштириш ва қабул қилувчи томонларни ротация қилиш нияти қайд этилди. Бу шуни англатадики, мулоқот узоқ муддатли ўлчовга эга бўлиб, бир марталик тадбирлар билан чекланмайди.
Фарғона форумининг ўзига хослиги унинг амалий йўналтирилганлигидадир. Бу ерда мавҳум тинчлик тушунчалари эмас, балки аниқ механизмлар муҳокама қилинди: одамлар ва савдо учун чегараларни очиш, сув ва ер ресурсларини биргаликда бошқариш, трансчегаравий инфратузилмани ривожлантириш, маҳаллий ҳамжамиятларни қарорлар қабул қилишга жалб қилиш. Бундай ёндашув можароларнинг асосий сабабларини бартараф этиб, қўшнилар ўртасида ҳақиқий иқтисодий фойда ва олдиндан айтиб бўладиган муносабатларни яратади.
Минтақа етакчиларининг сиёсий иродаси ролини алоҳида таъкидламоқчиман. Айнан очиқлик, яхши қўшничилик ва мулоқот йўли Фарғона водийсининг "муаммоли ҳудуд" бўлишдан тўхтаб, ишонч ва биргаликда ривожланиш маконига айлана бошлаши учун шароит яратди. Рақобат ўрнига ҳамкорликни, бир томонлама қадамлар ўрнига консенсусни танлаш муваффақиятнинг асосий омили бўлди.
Бу Фарғона водийси ҳаётини асрлар давомида белгилаб келган тарихий "уйғунлик коди“ни қайтарди. Форум нафақат расмийлар ва экспертларга, балки аёллар ва ёшлар ташаббусларига ҳам овоз бериб, барқарор дунё ”пастдан юқорига" қурилишини эслатиб, бу таъсирни янада кучайтирди.
Бугунги кунда Фарғона модели дунёнинг бошқа минтақаларида ҳам қўлланиладиган универсал тажриба сифатида қабул қилинмоқда. У энг мураккаб ва эскирган муаммоларни ҳам ҳал қилиш мумкинлигини исботламоқда.
Иккинчи энг муҳим воқеа Ўзбекистоннинг 2025-йилда Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувларида раислиги бўлди.
Йил давомида турли даражадаги тўйинганлиги бўйича мисли кўрилмаган 20 дан ортиқ цикл тадбирлар ўтказилди. Мулоқот деярли барча асосий соҳаларни қамраб олди. Транспорт, геология, қишлоқ хўжалиги, экология вазирлари ҳамкорлигининг барқарор механизмлари шакллантирилди.
Илк бор Мудофаа вазирлари ва разведка хизматлари раҳбарларининг учрашувлари бўлиб ўтди, бу ишончнинг ошганлиги ва энг нозик масалаларни муҳокама қилишга тайёрлигидан далолат беради.
Ўзбекистон Президенти ташаббуси билан Минтақавий хавфсизлик ва барқарорлик концепцияси қабул қилингани муҳим натижа бўлди. Бу принципиал жиҳатдан янги босқичдир: минтақа мамлакатлари биринчи марта умумий таҳдидларни тушуниш ва минтақавий хавфсизлик – бу жамоавий масъулият эканлиги тўғрисида якдилликни қайд этдилар.
Ўзбекистон Президенти Шавкат Мирзиёевнинг Маслаҳат учрашувларини Марказий Осиё Ҳамжамиятига айлантириш ташаббусини алоҳида таъкидлаш жоиз. Гап ўз қоидалари ва тартиб-таомилларини, узоқ муддатли ривожланиш стратегияларини ишлаб чиқишга қодир бўлган етук институционал тузилмани яратиш ҳақида бормоқда. Ишончим комилки, келгуси йилларда минтақа айнан шу йўналишда ривожланади.
Шу билан бирга, Ўзбекистоннинг 2025-йилдаги раислиги даврида МО+ форматидаги мулоқот майдончалари фаол ривожланди. Ўтган йил давомида Европа Иттифоқи, Италия, Хитой, Россия, АҚШ ва Япония билан олтита шундай учрашув бўлиб ўтди. Бу Марказий Осиёнинг субъектлик даражаси ва минтақага мустақил куч маркази сифатида қизиқиш ортиб бораётганидан далолат беради.
Гуманитар ўлчов ҳам муҳим аҳамиятга эга. 2025-йилда "Марказий Осиё руҳи“ яққол намоён бўлди, бизнинг умумий минтақага мансублигимизни, дахлдорлик ва бирдамлик туйғусини акс эттирувчи ”Марказий Осиё ўзига хослиги" қарор топа бошлади.
Масалан, Ўзбекистон терма жамоасининг жаҳон чемпионатига чиқишини минтақадаги барча мамлакатлар қўллаб-қувватлагани бизга ўзимизни Марказий Осиёдаги умумий уйнинг бир қисми сифатида ҳис қилиш имконини берди.
Ўз навбатида, ўзаро туризм, маданий ва таълим алмашинувининг ўсиши номоддий, аммо ўта қимматли ишонч капиталини шакллантиради. Ўзбекистон Президентининг Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Тошкент саммитида билдирилган таълим алмашинуви бўйича минтақавий дастурни ишга тушириш ва Илмий тадқиқотлар жамғармасини ташкил этиш борасидаги ташаббуслари бу жараённи узвий тўлдиради.
УЧИНЧИ муҳим воқеа сифатида Озарбайжоннинг Ўзбекистон раислиги доирасида бўлиб ўтган Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувлари форматига қўшилишини қайд этган бўлардим.
Бу воқеа, аввало, геоиқтисодий ва геосиёсий нуқтайи назардан муҳим. Бу Марказий Осиёнинг жипслашган ва жадал ривожланаётган минтақа сифатида тобора жозибадор бўлиб бораётганини тасдиқлайди. Аслида, биз Марказий Осиё ва Жанубий Кавказ ўртасида кенгроқ минтақалараро боғлиқлик шаклланаётганини кузатмоқдамиз.
Озарбайжон Шарқ ва Ғарбни боғлайдиган энг муҳим трансконтинентал йўналишлардан бири – Ўрта йўлакда муҳим рол ўйнайди.
Денгизга чиқиш имкониятига эга бўлмаган Марказий Осиё мамлакатлари учун транспорт ёпиқлигини бартараф этиш асосий таркибий муаммо бўлиб қолмоқда. Импорт қилинадиган товарлар қиймати кўп жиҳатдан логистика харажатлари ҳисобига шаклланади, бу харажатлар кўпинча якуний нархнинг 50 фоизидан ошади. Бу иқтисодиётларнинг рақобатбардошлигини пасайтиради ва ташқи бозорларга киришни чеклайди.
Озарбайжон билан ҳамкорликни кенгайтириш Европа бозорларига чиқиш, экспорт йўналишларини диверсификация қилиш ва инфратузилмага инвестициялар жалб қилиш учун қўшимча имкониятлар очади. Савдо, инвестиция ва технологик алоқалар қанчалик мустаҳкам бўлса, бутун минтақа шунчалик барқарор бўлади. Шу маънода, Озарбайжоннинг қўшилиши Марказий Осиёнинг геоиқтисодий салоҳиятини мустаҳкамлаш бўйича узоқ муддатли стратегиянинг бир қисмидир.
Геосиёсий ўлчов ҳам муҳим. Биз Марказий Осиёдан Жанубий Кавказгача бўлган боғлиқ макон – барқарорлик ва изчил тараққиёт макони шаклланаётганини кўрмоқдамиз. Бу умуман минтақанинг музокаралар позициясини кучайтиради ва унинг ташқи зарбаларга заифлигини камайтиради.
Бундай сермазмун ва кўп жиҳатдан илғор йилдан кейин, табиийки, савол туғилади: буёғи нима бўлади?
Биринчиси – ички минтақавий савдони янада ривожлантириш.
Сўнгги йилларда Марказий Осиё мамлакатлари ўртасидаги товар айирбошлаш сезиларли даражада ўсиб, 11 миллиард долларга яқинлашди. Бироқ, иқтисодиётларнинг тузилиши, географик яқинлиги ва тарихий алоқаларига эътибор қарацак, бу мумкин бўлган нарсаларнинг фақат бир қисми, салоҳият камида икки баравар юқори эканлиги аён бўлади.
Нега бу салоҳият ҳали ишга солинмаган? Сабаблар асосан институционал характерга эга. Мувофиқлик сертификатларини ўзаро тан олмаслик, техник регламентлар ва стандартларнинг тўлиқ келишилмаганлиги, компанияларнинг қўшни давлатларнинг давлат харидларидан фойдаланиш имкониятининг чекланганлиги, трансчегаравий савдо электрон платформаларининг етарли даражада ривожланмаганлиги шулар жумласидандир.
Бу масалаларни ҳал қилиш тизимли ёндашувни талаб қилади. Шу нуқтайи назардан, Ўзбекистон Президентининг ягона минтақавий бозорни яратиш ва 2035-йилгача ички савдони ривожлантириш бўйича кенг қамровли дастурни ишлаб чиқиш ташаббуси ўз вақтида ва стратегик жиҳатдан тўғри кўринади.
Гап қоидалар шаффоф, тартиб-таомиллар соддалаштирилган ва бизнес минтақани алоҳида юрисдикциялар тўплами эмас, балки ягона бозор сифатида қабул қиладиган умумий иқтисодий маконни шакллантириш ҳақида кетмоқда.
Иккинчи муҳим йўналиш – сув-иқлим ҳамкорлиги.
Марказий Осиё иқлим ўзгариши оқибатларини: сув ресурсларининг камайиши, экстремал об-ҳаво ҳодисалари частотасининг ошиши, бунинг оқибатида юзага келадиган озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги муаммоларини энг кўп ҳис қилмоқда.
Қувонарлиси, сўнгги йилларда бу борада сезиларли ютуқларга эришилди. “Марказий Осиё учун ”яшил“ кун тартиби” минтақавий дастури, Иқлим ўзгаришига мослашиш стратегияси қабул қилинди, Оролни қутқариш халқаро жамғармаси фаолияти қайта тикланди.
Айнан шу масалаларда Ўзбекистон сўнгги йилларда проактив, конструктив позицияни намоён этди.
Жорий йил апрель ойида ўтказилган Самарқанд иқлим форуми якунида муҳим қарорлар қабул қилинди. “Марказий Осиёнинг яшил ривожланиш” концепцияси тақдимоти ўтказилди.
Минтақада сув тақчиллиги ортиб бораётгани ва унинг барқарор ривожланишга салбий таъсирини ҳисобга олиб, давлатимиз раҳбари Марказий Осиё давлатлари раҳбарларининг Маслаҳат учрашувларининг Тошкент саммитида 2026-2036-йилларни Марказий Осиёда сувдан оқилона фойдаланиш бўйича амалий ҳаракатлар ўн йиллиги, деб эълон қилишни таклиф этди.
Бундан ташқари, келгуси йилда Ўзбекистонда сувни тежаш бўйича халқаро конференция ўтказилади.
Шунга қарамай, айнан сув-энергетика соҳасида узоқ муддатли хатарлар ҳали ҳам мавжуд. Сув ресурсларини барча мамлакатлар манфаатлари мувозанати асосида бошқариш имконини берадиган тўлақонли норматив-ҳуқуқий ва институционал база ҳозирча мавжуд эмас. Бу ерда йўқотилган вақт айниқса муаммоли.
Яхши янгилик шундаки, бугунги кунда бундай қарорларни ишлаб чиқиш учун шароитлар етилган: ишонч, сиёсий мулоқот, ўзаро боғлиқликни тушуниш мавжуд. Энди эришилган келишувларни барқарор механизмларга айлантириш учун қатъий қадамлар зарур.
Учинчи йўналиш – транспорт ва логистика.
Сўнгги йилларда Марказий Осиё мамлакатлари автомобиль транспортини ривожлантириш бўйича кўп ишлар қилди: ўтказиш пунктлари модернизация қилинмоқда, уларнинг ўтказувчанлик қобилияти оширилмоқда, электрон тартиб-қоидалар жорий этилмоқда, логистика марказлари ташкил этилмоқда. Буларнинг барчаси сезиларли таъсир кўрсатмоқда.
Шу билан бирга, минтақанинг транспорт йўлакларини ривожлантириш бўйича ягона стратегия ҳали ҳам мавжуд эмас, бу ерда ташишларнинг қарийб 80 фоизи темир йўл ва мултимодал транспорт орқали амалга оширилади.
Марказий Осиё темир йўл маконларининг Хитой, Осиё-Тинч океани минтақаси, Ҳиндистон яримороли, Яқин Шарқ ва Европа мамлакатлари билан тарқоқлиги ва етарли даражада интеграциялашмаганлиги сақланиб қолмоқда.
Ўзбекистон Президенти бундай стратегияни, уни амалга ошириш дастурини ишлаб чиқиш ва Инфратузилмани ривожлантириш кенгашини тузишни бир неча бор таклиф қилган. Яқинда Қозоғистон Президенти ҳам худди шундай ташаббус билан чиқди.
Марказий Осиёнинг транзит салоҳиятига қизиқиш тобора ортиб бораётган бир шароитда саъй-ҳаракатларни айнан минтақавий даражада тизимли мувофиқлаштириш зарур. Ишончимиз комилки, темир йўл транспорти ва транспорт-транзит йўлакларини стратегик ривожлантириш соҳасидаги экспертларни бирлаштириш ҳамкорликнинг узоқ муддатли устувор йўналишларини белгилаб берувчи асосий дастурий ҳужжат лойиҳасини ишлаб чиқиш ва тайёрлаш имконини беради.
Агар минтақа умумий стратегияни ишлаб чиқишга муваффақ бўлса, Марказий Осиё нафақат транзит оқимларига хизмат кўрсатиши, балки барқарор иқтисодий фойда кўрадиган Евроосиёнинг тўлақонли логистика марказига айланиши мумкин.
Сўзимнинг якунида шуни таъкидлашни истардимки, 2025 йил Марказий Осиё учун нафақат муваффақиятли, балки ҳал қилувчи йил бўлди. Минтақа ўз тараққиётининг сифат жиҳатидан янги босқичига қадам қўйди, келажакдаги ўзаро ҳамкорликнинг ўзига хос архитектурасини шакллантирди.
Энди асосий вазифа – эришилган ишончни узоқ муддатли институтлар ва лойиҳаларга айлантириш. Ҳозирги юксалиш минтақанинг ўнлаб йилларга мўлжалланган узоқ муддатли ривожланиш траекториясига айланиши ёки айланмаслиги айнан шунга боғлиқ бўлади.
