• Profilga Kirish
  • 1744009905_435.svg 1744009905_642.svg

  • So‘nggi yangiliklar
  • Asosiy yangiliklar
  • Eng ko‘p o‘qilgan
  • Kolumnistlar
Ўзбекча
Русский
English
  • O'zb
  • Ўзб
  • Рус
  • Eng
  • O'zb
  • Ўзб
  • Рус
  • Eng
  • So‘nggi yangiliklar
  • Asosiy yangiliklar
  • Eng ko‘p o‘qilgan
  • Kolumnistlar
    • USD12910.15
    • RUB159.78
    • EUR14660.77
    • Google play
    • App Store
    • Telegram
    • Toshkentda
      +32°C
      • Andijon
      • Qarshi
      • Buxoro
      • Samarqand
      • Farg‘ona
      • Sirdaryo
      • Jizzax
      • Termiz
      • Namangan
      • Toshkent
      • Navoiy
      • Toshkent vil
      • Nukus
      • Urganch
    • Daryo
      • Internet-nashr
      • Tahririyat haqida
      • Aloqa ma'lumotlari
      • Foydalanish shartlari
      • Maxfiylik siyosati
      • Yangiliklar arxivi
    • Reklama
    • Ijtimoiy tarmoqlar
      • Instagram | Rasmiy
      • Instagram | Lifestyle
      • Instagram | Sport
      • Facebook | Rasmiy
      • OK | Rasmiy
      • YouTube | Daryo
      • YouTube | Daryo Rus tilida
      • YouTube | Daryo Global
    Telegram Youtube Facebook Instagram Twitter vkontakte
    Daryo logo white
    • O‘zbekiston
      • Boshqalar
      • Navoiy
      • Toshkent viloyati
      • Sirdaryo
      • Jizzax
      • Qashqadaryo
      • Surxondaryo
      • Xorazm
      • Buxoro
      • Samarqand
      • Namangan
      • Farg‘ona
      • Andijon
      • Qoraqalpog‘iston
      • Toshkent sh.
      • Mehridaryo
      • Ob-havo
    • Markaziy Osiyo
      • O‘zbekiston (Mahalliy)
      • Afg'oniston
      • Qirg‘iziston
      • Qozog‘iston
      • Turkmaniston
      • Tojikiston
    • Dunyo
    • Pul
      • Biznes
      • Iqtisodiyot
      • Moliya
      • Kripto
    • Madaniyat
      • Kino
      • Kitob
      • Musiqa
      • Shou-biznes
    • Layfstayl
      • Ayollar sahifasi
        • Farzand
        • Go‘zallik
        • Karyera
        • Maslahatlar
        • Moda
        • Retseptlar
      • Texnologiyalar
        • Arxitektura
        • Gadjetlar
        • Ilm-fan
        • Koinot
        • Media
      • Avto
      • Qo‘ziqorin
      • Sayohat
      • Salomatlik
      • Ta’lim
        • Abituriyent
        • Ingliz tilini o’rganamiz
    • Sport
      • Futbol
      • UFC
      • Boks
    infinix
    Daryo.uz - Login
    Daryo.uz Daryo.uz
    Daryo.uz - Login
    Dunyo

    Isroilning poydevori. Yahudiylarning Ispaniyadan Yaqin Sharqqa surgun qilinishi tarixi

    800 yil davomida musulmonlar qo‘l ostida bo‘lgan Ispaniya 1492-yilda qirol Ferdinand va uning rafiqasi Izabella tomonidan qayta egallandi. VIII asrdan buyon musulmonlar qo‘l ostida yashagan Ispaniyadagi yahudiylar o‘z hayotlarida shu paytgacha bo‘lmagan madaniy gullab-yashnashga erishdi. “Daryo” yahudiylarni bugungi Isroil davlati hududlariga yetaklagan sabablar haqida hikoya qiladi. 

    Foto: Google Photos

    Foto: Google Photos

    Xususan, ibroniy tili filologiyasi, she’riyat va yahudiy falsafasida kuchli rivojlanishga erishdi. Ispaniya qayta egallangach, hukmdorlar o‘lkani qaytadan nasroniylashtirishga bel bog‘ladi va musulmonlardan keyin yahudiy xalqi surgun qilindi. 1492-yil 2-avgust yahudiylar surguni kuni sifatida tarixda qolgan. Bugungi maqolada natijasi Isroil davlatining qurilishiga olib kelgan yahudiylarning Ispaniyadan surgun qilinishi haqida hikoya qilamiz.

    Algambara edikti

    Ispaniyada yashayotgan yahudiy xalqini mamlakatdan surgun qilishni hujjatlashtirgan Algamara edikti 1492-yil 31-mart kuni aragonlik Ferdinand va kastiliyalik Izabella tomonidan imzolandi. Hujjatga muvofiq yahudiylar Ispaniya yerlarini shu yilning 2-avgustiga qadar tark etishlari yoki katolik dinini qabul qilishlari lozim edi. Shu davr mobaynida ularga oltin, kumush va boshqa pullardan tashqari barcha mol-mulklarini olib chiqib ketishga ruxsat berildi hamda ular qirol himoyasiga olindi.

    Olimlar Ispaniyadan surgun qilingan yahudiylarning aniq soni haqida bir to‘xtamga kelmagan. Ba’zi tarixchilar 50 mingdan 300 minggacha yahudiy ko‘chib ketganini qayd etgan. Turkiyalik tarixchi Ester Benbassaning fikriga ko‘ra, Ispaniyadan ko‘chirilganlar 100 mingdan 150 minggachani tashkil qiladi va bu ancha aqlga to‘g‘ri keladigan raqamdir (Esther Benbassa, “La diaspora juive 1492”, dans Histoire, économie & société, année 1993, volume 12, no 12-3, lien p. 335-343, page 337).

    Surgunlarning manzillari

    Surgun qilingan yahudiylar dastlab qo‘shni Portugaliya hududiga ko‘chdi. Undan tashqari mag‘rib davlatlari, Usmonli, Italiya, Fransiya va Gollandiya kabi davlatlarga ko‘chib ketdi. 1497-yilda Portugaliya Ispaniya qirollari talabi bilan yahudiylarni mamlakatdan chiqarib yubordi. Keyinchalik Italiyadan ham yahudiylar chiqarib yuborildi.

    Yahudiylarni eng yaxshi qabul qilgan davlat Usmonli bo‘ldi. Eng ko‘p ko‘chib ketganlar ham aynan Usmonliga to‘g‘ri keldi. Sulton Boyazid II surgun qilingan yahudiylarga juda yaxshi muomala qildi. Ularni kamsituvchi har qanday harakatga o‘lim jazosini tayinladi. Ispaniyadan kelgan yahudiylar Usmonlining Patras, Negrepont, Tebes, Istanbul, Edirne, Nikopolis, Bursa, Smirna, Tokat va Saloniki shaharlaridan joy oldi. Ularga ham Usmonlida yashayotgan qolgan g‘ayridinlarga ko‘rsatiladigan muomala ko‘rsatildi. Yahudiy jamoalari o‘zlarining diniy rahbarlari tomonidaan boshqariladigan bo‘ldi.

    Foto: Google Photos

    Foto: Google Photos

    Sefaradlar jamoasining eng yirik markazlaridan biri Saloniki bo‘ldi. 1478-yilda Salonikida birorta ham yahudiy istiqomat qilmaganini hisobga olsak, Usmonlining yahudiylarni qanday iliq qarshilaganini ko‘rish mumkin bo‘ladi. 1492-yilda Falastin hali Usmonli hududi hisoblanmas edi. Ammo yahudiylar jamoalari bu hududda kamchilik bo‘lib yashar edi. Mamluklar hukmronligi ostida bo‘lgan bu hududda bir necha yuz oila istiqomat qilgan bo‘lsa, Usmonli hukmiga o‘tganidan keyin 1517-yildan boshlab o‘n minglab yahudiylar Falastin hududiga kelib o‘rnasha boshladi.

    Falastin Usmonli qo‘liga o‘tganidan keyingi dastlabki yillarda Quddus, Safed va Tiberya shaharlarida 10 ming yahudiy istiqomat qilgan (Trevor Mostyn et Albert Hourani, The Cambridge Encyclopedia of the Middle East and North Africa, page 186, Cambridge University Press, 1988). XVI asr o‘rtalariga yaqin birgina Safedda mingdan ortiq yahudiy oilasi istiqomat qilar, ulardan aksariyati Ispaniya yahudiylari edi.

    Nega Usmonli saltanati?

    Shu o‘rinda bir savol tug‘iladi. Nega quvg‘in qilinganlar, asosan, Usmonli saltanatini tanladi? Ularning Usmonliga intilishlarining sababi XV asr o‘rtalarida ashkinazi yahudiylarining ruhoniysi Isaak Sarfatining ashkinazi yahudiylariga qarata yo‘llagan nomasi edi. U nomasida quyidagilarni aytgan  edi:

    “Sizlarga shuni ma’lum qilamanki, Usmonlida hech narsaga muhtoj bo‘lmaysiz va agar xohlasangiz siz uchun barchasi yaxshi bo‘ladi. Muqaddas yerga olib boradigan yo‘l esa Usmonli orqali ochiladi. Nasroniylardan ko‘ra, musulmonlar hukmi ostida yashash yaxshi emasmi?”

    Ma’lumki, musulmon mamlakatlarida istiqomat qilgan g‘ayridinlar zimmiy deb atalib, ular jizya to‘lovi evaziga jonlari va mollarini omon saqlab, davlatning barcha vakolatlaridan foydalanib yashab kelgan. Sefaradlar bunday muomalani Ispaniyadagi hayotlari davomida ko‘rganliklari va Usmonli ham ayni shaklda zimmiylarga muomala qilgani sababli ham ko‘pchilik yahudiylar Usmonliga ko‘chishni ma’qul ko‘rgan.

    Foto: Google Photos

    Foto: Google Photos

    Usmonlida ular shunchaki yashamadi, balki davlat ishlarida ham faol aralashib yurdi. Xususan, XVI asrning ikkinchi yarmida yahudiylar Usmonli siyosiy, ijtimoiy va madaniy hayotida muhim rol o‘ynadi. Usmonli hukmronligi davrida XX asrgacha yahudiylarning Falastin diyoriga ko‘chishi davom etib keldi. XVII asrda Usmonli kuchsizlanib, yana qayta kuchlandi. Yahudiylarga qarshi harakatlar bo‘lib turgan bo‘lsa-da, ularning Muqaddas zaminga ziyoratlari davom etib keldi.

    XVIII asr boshlarida Quddusdagi yahudiylar ming kishidan oshmas edi. Ammo Polsha, Marokash, Italiyadan davomli migratsiya natijasida yahudiylar soni oshib uch ming kishiga yetdi. XVIII asr oxirgi choragida Rossiya va Ukrainadan yahudiylar Safedga kelib o‘rnashdi. XIX asr o‘rtasida Quddusda 18 ming aholi istiqomat qilgan bo‘lsa, shulardan besh ming nafardan ortig‘i yahudiylar bo‘lib, ularning 3 500 tasi Ispaniyadan kelgan Sefarad yahudiylarining avlodlari edi.

    Usmonlida istiqomat qilayotgan yahudiy aholi o‘sha davrning boy yahudiy filantroplari tomonidan moliyaviy jihatdan ta’minlab turildi. Ulardan eng yiriklari Baron Edmond de Rotshild, Mozes Montefiori Haim va Mishkenot Shaananimlardir. Ularning ko‘magida Quddusda yangi yahudiy mahallalari tashkil qilindi.

    Butun dunyoda tarqoq holda yashab, doimiy quvg‘inda yurgan yahudiy xalqi uchun davlat qurish g‘oyasini ilk bor venalik jurnalist, sionizm g‘oyasi asoschisi Teodor Herzl ko‘tarib chiqqan. 1896-yilda e’lon qilgan “Yahudiylar davlati” (Der Judenstaat) kitobida qurilajak davlatning mexanizmlarini ishlab chiqqan. U 1897-yilda Shveysariyaning Bazel shahrida birinchi sionist kongressini chaqirdi va o‘sha yerda Isroil davlati rejasini e’lon qildi.

    Yahudiylar uchun bo‘lajak davlat uchun Falastin aynan mazkur kongress tomonidan tanlandi va kongress Isroil davlati tuzilgunga qadar 10 marta o‘tkazildi. Herzl Bazel kongressi haqida o‘z kundaliklarida quyidagilarni yozgan edi: “Agar Bazel kongressini qisqa qilib ifodalamoqchi bo‘lsam, shunday degan bo‘lardim: men Bazelda Yahudiy davlatini qurdim. Besh yildan keyin, balki 50 yildan keyin barcha buni ko‘rajak”.

    Foto: Google Photos

    Foto: Google Photos

    Xulosa qiladigan bo‘lsak, XVI asrdagi yahudiylarning quvg‘ini Sefarad jamolari tarixidagi eng muhim nuqta bo‘lib qoladi. Qayerga ko‘chsalar ham ularning yagona maqsadi Muqaddas zaminga borish edi. Aynan o‘sha davrdagi ko‘chishlar yahudiylarni bugungi Isroil davlati hududlariga yetaklagan sabablardan biri edi.

    Jahongir Ostonov tayyorladi.

    02.08.2020, 21:32   Izoh (0)   85212
    Facebook Twitter LinkedIn Telegram Email

    Izoh (0)

    Kirish
    Javob qoldiring Bekor qilish

    ×Lightbox Image

    Daryo.uz | Sizning muammoingiz yechimi


    Parvoz — katta shahar xarakteriga ega qulay biznes-klass turar joy


    Moliyaviy savodxonlik maktab ostonasidan boshlanadi


    HONOR kompaniyasi HONOR 400 Lite smartfonini taqdim etdi. Qiziq, u nimasi bilan lol qoldira oladi?


    Ziffler‘dan katta taqdimot: yangi qiyofa, zamonaviy dizayn va aqlli maishiy texnikalar


    CHERY bilan o‘z orzungizni amalga oshiring: barcha modellar uchun boshlang‘ich to‘lov pasaytirildi! 


    UZCARD SHERDOR premium kartasi endi MKBANKda mavjud


    Mobiuz “MazzaFest”da yangi “Mazza” va “Mazza 2.0” tarif rejalarini taqdim etadi


    Moliyaviy firibgarlik: murakkab sxemalar bo‘yicha sodda tushunchalar 


    OKMK 2,3 milliard dollar kredit mablag‘larini jalb qildi va 125 million dollar moliyaviy xarajatlarni iqtisod qildi


    Siberian Wellness — O‘zbekistonda 15 yil


    Silk Avia Shahrisabzga ko‘proq parvoz qiladi


    Uklonda taksi haydovchilari uchun katta tadbir o‘tkazildi!


    Coca-Cola 139 yillik ilhom, ajoyib kashfiyotlar, mashhur kampaniyalar va butun dunyo sevib qolgan ta’mni taqdim etmoqda 


    Kapitalbank 2024-yilgi Brand Awards International mukofotiga sazovor bo‘ldi


    InfinBANK Global Money Week 2025 da ishtirok etdi

     

    Tavsiya etamiz

    “AQSH yordam bermaganida, g‘alabaga erisha olmasdik” — Ikkinchi jahon urushida SSSR yutug‘ini ta’minlagan yashirin haqiqatlar

    10 may, 15:00

    “Ular o‘z vatani mustaqil bo‘lishi uchun kurashgan edi” — Turkiston legionining ayanchli tarixi

    8 may, 15:09

    Rashidov, gazli ichimliklar zavodi, Qizil maydon. 9-may — Toshkent tarixidan fotolavhalar

    7 may, 14:40

    Fazoviy poyganing boshlanishi — Gagarinning parvozi yolg‘on bo‘lganmi?

    6 may, 18:00
     
     
     

    So‘nggi yangiliklarga o‘tish

    “Qimmatbaho taqinchoqlar va kiyim-kechaklardan o‘zini cheklardi” — Qozog‘iston prezidenti onasi va eng qiyin damlari haqida gapirdi

    Dunyo | 11 may, 13:55

    UFC. Ramazon Temirov navbatdagi jangini qozog‘istonlik sportchiga qarshi o‘tkazadi

    Sport | 11 may, 13:43

    Buxoro va Xorazmni bog‘lovchi yo‘lni chigirtkalar bosdi (video)

    O‘zbekiston | 11 may, 13:25

    Putin Ukrainaga hech qanday shartlarsiz to‘g‘ridan-to‘g‘ri muzokara o‘tkazishni taklif qildi

    Dunyo | 11 may, 12:55

    Farzandlarining aktyor bo‘lishini xohlamaydigan Gollivud yulduzlari

    Layfstayl | 11 may, 12:30

    Tramp Rossiya va Ukraina uchun “buyuk hafta” boshlanayotganini aytdi

    Dunyo | 11 may, 12:05

    Afg‘onistonda shaxmat rasman taqiqlandi

    Dunyo | 11 may, 11:41
    Daryo About Us

    “Daryo” internet-nashrining (O‘zbekiston matbuot va axborot agentligi (O‘zMAA, hozirgi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Administratsiyasi huzuridagi Axborot va ommaviy kommunikatsiyalar agentligi) tomonidan 13.03.2015 yil sanasida 0944-sonli guvohnoma bilan ommaviy axborot vositasi sifatida ro‘yxatga olingan. Matnli materiallarni to‘liq ko‘chirish yoki qisman iqtibos keltirishga, shuningdek, fotografik, grafik, audio va/yoki videomateriallaridan foydalanishga “daryo.uz” saytiga giperhavola mavjud bo‘lgan va/yoki “Daryo” internet-nashrining muallifligini ko‘rsatuvchi yozuv ilova qilingan taqdirda yo‘l qo‘yiladi. Chop etiladigan ba’zi ma’lumotlar 18 yoshga to‘lmagan foydalanuvchilarga mo‘ljallanmagan bo‘lishi mumkin. Info@daryo.uz

    Telegram Youtube Facebook Instagram Twitter vkontakte

    © «Simple Networking Solutions» MChJ, 2013–2025

    Yosh bo‘yicha cheklov

    Xato topdingizmi? Ctrl+Enter’ni bosing

    • Foydalanish shartlari
    • Maxfiylik siyosati
    • Reklama
    Nimani qidiramiz?

    Sign In or Register

    Xush kelibsiz!

    Tizimga kiring yoki Roʻyxatdan oʻting.

    Google

    yoki E-Pochta orqali

    Izoh qoldirishingiz, Foydalanish shartlari va Maxfiylik siyosati shartlarini qabul qilganingizni anglatadi

    Roʻyxatdan oʻting

    Roʻyxatdan oʻtganmisiz? Login.

    Google

    yoki E-Pochta orqali

    Sizga parol elektron pochta orqali yuboriladi.

    Izoh qoldirishingiz, Foydalanish shartlari va Maxfiylik siyosati shartlarini qabul qilganingizni anglatadi

    Matnda xato topdingizmi?

    ×

    Rahmat. Biz sizning xabaringizni oldik va xatoni imkon qadar tezroq tuzatamiz.