1536-yilning 6-oktabr sanasida Belgiyaning Vilvurd Bliz Brussel qasri zindonlaridan qiynoqlar ta’siridan eti suyaklariga yopishgan nochor bir tanani olib chiqishadi. Asirga olingan inson bir yarim yil davomida qorong‘i va zax zindonda saqlangan edi. Uni qasr hovlisidagi jazo ustunlariga bog‘lashadi. U so‘nggi marotaba “Parvardigor, Angliya qirolining ko‘zlarini ochgin”, deb duo qiladi. So‘ngra hukm e’lon qilinib, avval arqon bilan bo‘g‘ishadi, keyin esa o‘lik tanani o‘tda kuydirishadi. Uilyam Tindeyl kim edi va unga nima sababdan bunchalik shavqatsiz o‘lim ravo ko‘rilgan? “Daryo” sana munosabati bilan Injil tarjimasi uchun o‘tga tashlangan odamlar taqdiri haqida hikoya qiladi.

Uilyam Tindeylning o‘ldirilishi.

Foto: Google Photos

Uilyam Tindeyl Angliya tarixini keskin o‘zgartira olgan islohotchilarning sardori  va ularning ma’naviy yetakchisi bo‘lgan edi. Tindeyl Yangi Ahdni ingliz tilida nashr etgan birinchi odam hisoblanadi. Tindeyl haqiqiy olim va daho edi, sakkizta tilni shunchalik yaxshi bilardiki, ularning har biri o‘z ona tili deb hisoblanishi mumkin edi. Uni ko‘pincha “ingliz tilining me’mori” deb atashadi (hatto Uilyam Shekspirdan ham ko‘proq), chunki Tindeylning ko‘plab iboralari hozirgacha ingliz tilida hali ham qo‘llanilmoqda. Tindeyl Muqaddas kitob, ya’ni Injilni dastlabki zamonaviy ingliz tiliga tarjima qildi.

U birinchi bo‘lib Gutenbergning ko‘chma bosmaxonasidan foydalanib, ingliz yozuvlarini chop etdi. Muqaddas kitobni tarjima qilishdan tashqari, Tindeyl avval katolik cherkovi, keyin qirol Genrix VIII asos solgan anglikan cherkovi tomonidan bid’at deb hisoblangan fikrlarni ham nashr ettirdi. Uning Injil tarjimasida ushbu qarashlarni targ‘ib qiluvchi eslatmalar va sharhlar mavjud. Tindeylning tarjimasi hukumat tomonidan taqiqlangan va Tindeylning o‘zi 1536-yilda Genrix VIII va Angliya cherkovi agentlarining tashabbusi bilan 1536-yilda yoqib yuborildi. Ammo Tindeylgacha ham bir necha kishi Injil tarjimasi uchun yoqib yuborilgani va halokatga yuz tutgаniga tarix guvohlik beradi.

Injil tarjimalarining qonli tarixi

Injil dunyodagi eng ko‘p tarjima qilingan kitobdir. Biroq Muqaddas kitobning tarjimasi qonli tarixga ega va uni tarjima qilishga jur’at etganlarning ko‘plari halokatga yuz tutdi va ayovsiz jazolandi...

Jon Uiklif

1427-yilda Papa Martin Jon Uiklifning qoldiqlarini qabrdan qazib olib, gulxanda yoqib, daryoga tashlashni buyurdi. Holbuki, Uiklifning vafot etganiga 40 yildan oshiqroq vaqt o‘tgan edi. Ammo uning qilmishi hali ham og‘ir jinoyat deb qaraldi.

Foto: Google Photos

Jon Uiklif (1330–1384) XIV asrda Angliyada eng buyuk mutafakkir bo‘lgan. O‘sha paytda cherkov hukumatda ko‘proq kuchga ega edi va Uiklif qanchalik ko‘p Rim bilan aloqada bo‘lsa, cherkov shunchalik g‘azablandi. Uiklif cherkov papaligi korrupsiyaga botgan va uning manfaatlarini ilgari surgan deb ishondi. Uiklif o‘z fikrlari yozilgan varaqalar chiqara boshladi, unda u boylik va hokimiyatga intilish o‘rniga, cherkov kambag‘allarga g‘amxo‘rlik qilishi kerak, degan fikrni ilgari surdi.

1377-yilda London yepiskopi Uiklifdan uning oldiga kelishini va so‘zlari uchun o‘zini tushuntirishini talab qildi. Sud Uiklifni mutlaqo yeretiklikda aybladi. Yeretiklik – cherkov qabul qilgan qarorlar va diniy tashviqotlarni noto‘g‘ri deb hisoblab, boshqa yo‘nalishdagi oqim taklif qilishdir. Uiklif fitna aybi bilan ayblanib, uy qamog‘iga olindi va keyinchalik Oksforddagi Balliol kollejidagi xo‘jayini lavozimidan ketishga majbur bo‘ldi. Uiklif Muqaddas kitob hamma uchun bemalol foydalana oladigan holatdagi manba bo‘lishi kerak, deb qat’iy ishondi. U savodxonlikni kambag‘allarni ozod qilishning kaliti deb bildi.

Muqaddas kitob, ya’ni Injilning ba’zi qismlari ilgari ingliz tiliga tarjima qilingan bo‘lsa-da, hali to‘liq tarjimasi mavjud emas edi. Lotin tilini bilmaydigan va o‘qiy olmaydigan oddiy odamlar faqat ruhoniylardan o‘rganishlari mumkin edi. Jon Uiklif yordamchilari bilan  Injilning ayrim qismlarini ingliz tiliga tarjima qilishga erishdi. Ammo cherkov 1391-yilda, hatto Injil tarjimasi yakuniga yetmay turib, inglizcha Injilni taqiqlash va nusxasi bo‘lgan har qanday kishini qamoqqa olish to‘g‘risidagi qonunni chiqardi. Qonun loyihasi muvaffaqiyatsiz tugadi va inglizcha Injil ancha keng tarqab ketdi. Alamzada cherkov  marhum Uiklifni ta’qib qilishda davom etdi va uning suyaklarini qabrdan qayta qazib olib yoqishni buyurdi. Aslida Uiklif 40 yil oldin insultdan vafot etgan edi.

Yan Gus

1402-yilda Chexiyada yangi asirga olingan ruhoniy Yan Gus cherkovda xizmat qilish uchun Pragadagi minbarga tayinlandi. O‘sha davrdagi Yevropada tarqalgan Uiklifning tarqatilgan qoidalaridan ilhomlangan Gus o‘zining minbaridan cherkov islohotlarini targ‘ib qilish va cherkovdagi korrupsiyaga qarshi kurashishda foydalandi. Uiklif singari Gus ham ijtimoiy islohotlarga faqat savodxonlik orqali erishish mumkin deb hisoblar edi. Lotin tilida emas, balki chex tilida yozilgan Muqaddas kitobni odamlarga berish juda zarur edi. Gus bir guruh olimlarni yig‘di va Injil tarjimasiga kirishib ketdi. Tez orada birinchi Chexiya Injili paydo bo‘ldi. Bu ish uchun ularni “Dajjolning shogirdlari” deb atashdi. Tez orada Gus bid’at uchun hibsga olindi.

Foto: Google Photos

Konstansa shahrida bo‘lib o‘tgan Yan Gusning sudi tarixga eng ajoyib voqealardan biri sifatida kirdi. Bu ko‘proq karnavalga o‘xshardi.Chunki bunga bir necha ming odam guvoh bo‘ldi. Yan Gus 1415-yil 1-iyulda yoqib yuborildi. Uning o‘limi uning tarafdorlarini qo‘zg‘olonga undadi. Ruhoniylar va cherkovlarga hujum qilindi. Bir necha yil Bogemiya fuqarolar urushi holatida edi. Buning hammasiga Yan Gusning Muqaddas kitobni chex tiliga tarjima qilgani sabab bo‘lgan edi.

Uilyam Tindeyl

Inglizcha Injilga kelsak, o‘ldirilgan eng taniqli tarjimon Uilyam Tindeyl edi. Bu XVI asrda Genri VIII taxtdaligida yuz bergan edi. Uiklifni tarjimasi hali ham taqiqlangan va qo‘lda yozilgan nusxalari qora bozorda mavjud bo‘lsa-da, ularni topish qiyin va juda qimmat edi. Ko‘pgina odamlar Muqaddas kitobda nima deyilgani haqida hali ham tasavvurga ega emas edi. Ammo tipografiya ancha ommaviy holga aylandi va Tindeyl zamonaviy tarjima qilish vaqti kelganiga ishondi.

U buni yaratishi mumkinligini bilar edi. Unga kerak bo‘lgan yagona narsa bu — mablag‘ va jamoatchilikning qo‘llab-quvvatlashi edi. Tez orada u Londonda hech kim unga yordam berishga tayyor emasligini angladi. Hatto uning do‘sti, London yepiskopi Kutbert Tunstal ham. Cherkov ma’murlari bu haqda g‘amxo‘rlik qildi va Tindeyl yo‘liga xilma-xil to‘siqlar qo‘yishdi. Germaniyadagi diniy muhit kamroq bosim ostidaligini his qilgan Tindeyl u yerda o‘z rejasini amalga oshirish uchun ko‘proq imkoniyatga ega bo‘lishiga ishondi.

Shuning uchun u Kyolnga bordi va tarjima ustida ish boshladi. Ammo ma’lum bo‘lishicha, bu harakat ham xato edi. Kyoln hali ham Rimga sodiq arxiyepiskopning nazorati ostida edi. Uilyam ularning bosmaxonaga bostirib kirishlarini bildi. U qog‘ozlarni yig‘ib, qochib ketdi. Ushbu voqea keyingi bir necha yil ichida bir necha bor takrorlandi. Keyingi bir necha yilni Tindeyl ingliz ayg‘oqchilari va Rim agentlaridan qochish bilan o‘tkazdi. Ammo u Muqaddas Kitob bo‘yicha ishni yakunlashga muvaffaq bo‘ldi va tez orada uning nusxalari Angliyaga keldi, albatta, noqonuniy ravishda. Tarjima tugallandi.

Angliyada kardinal Volsi Tindeylning Injiliga qarshi kampaniya o‘tkazdi. Tindeyl yoki uning transferi bilan aloqasi bo‘lgan har kim xavf ostida edi. Yevropada Tindeyl bilan uchrashgan ruhoniy Tomas Xitton Muqaddas kitobning ikki nusxasini mamlakatga yashirincha olib kirganini tan oldi. Uni bid’atda ayblashdi va tiriklayin yoqib yuborishdi.

Tindeyl bilan yaxshi tanish bo‘lmagan Tomas Bil ham tiriklayin kuydirib yuborildi. Bilni birinchi bo‘lib London yepiskopi tomonidan sudga berilgan va 1529-yilda qamoqdan ozod qilindi. Ammo 1531-yilda taxtdan voz kechganida u Norvich yeparxiyasining kansleri Tomas Pelles tomonidan qayta hibsga olindi va jinoiy javobgarlikka tortildi va Norvich shahri yaqinidagi dunyoviy hokimiyat tomonidan yoqib yuborildi.

Ayni paytda Tindeylning dastlabki tarafdorlaridan biri bo‘lgan ruhoniy Richard Bayfild qoziqqa bog‘lashdan oldin doimo qiynoqqa solindi. Oksforddagi bir guruh talabalar esa zindonda chiriydigan bo‘ldi.

Tindeylning oxirgi taqdiri ham ayanchli bo‘ldi. 1535-yilda unga otasining pulini o‘g‘irlab, yo‘qotgan yosh aristokrat Genri Fillips xiyonat qildi. Tindeyl Angliya savdo jamoatchiligi himoyasi ostida Antverpenda yashiringan edi. Fillips Tindeyl bilan do‘stlashdi va uni kechki ovqatga taklif qildi. Ular ingliz savdogarlari uyidan birga chiqib ketayotganlarida Fillips eshik oldida dovdirab o‘tirgan bir necha qaroqchini chaqirdi. Ular uni ushladi. Tindeyl 1536-yil avgustda bid’at ayblovi bilan ayblanib, bir necha haftadan so‘ng yoqib yuborildi.

Tindeyl 1525–1526-yillarda Yangi Ahdni ingliz tilida nashr etgan birinchi shaxs edi. Ushbu birinchi nashrning faqat bitta to‘liq nusxasi borligi ma’lum va bu nusxa uchun Britaniya muzeyi 1948-yilda ikki million dollar to‘ladi!

Abdulazizxon Akramov tayyorladi.